1972 Start van het consumenten-conjunctuuronderzoek

De naoorlogse lange periode van economische groei — de ‘Gouden Jaren’ — maakt dat consumenten meer vrij besteedbaar inkomen krijgen. Hun bestedings- en spaarbeslissingen worden daardoor macro-economisch belangrijker en bepalen directer of een land economische groei, stagnatie en inflatie ervaart of werkloosheid kent. Dit verandert het economisch denken. Waar economen consumptie eerder vooral zagen als een gevolg van inkomen (consumenten geven geld uit, omdat ze inkomen ontvangen van bedrijven en overheid), zien ze nu dat consumptie ook zelfstandig schommelt en mede afhangt van vertrouwen en bereidheid om te besteden (CBS, 1972; Katona, 1974). In de vroege jaren zeventig komen de ‘Gouden Jaren’ ten einde. De economische problemen in die jaren komen door aanhoudende overbesteding in combinatie met een hoge inflatie.

Overbesteding en inflatie

De overbesteding en inflatie hebben verschillende oorzaken. Zo leidt de economisch groei in de jaren zestig al tot een continue spanning op de kapitaalmarkt met hogere rentes die in prijzen doorberekend worden. Een nieuw omzetbelastingstelsel eind jaren zestig draagt ook bij aan de prijsstijgingen. Verder stijgen de prijzen (bestedingsinflatie), doordat zowel de binnenlandse als de buitenlandse vraag het aanbod overtreft (Rijksbegroting, 1970). Daarnaast maakt Nederland een stap van een geleide loonpolitiek naar een systeem van vrije loonvorming. Door de krappe arbeidsmarkt stijgen de lonen, die op hun beurt weer leiden tot meer vraag en bestedingen en bijdragen aan de loon-prijsspiraal (Rijksbegroting, 1969).

Het consumenten-conjunctuuronderzoek

In 1972 breidt de Europese Commissie het geharmoniseerde conjunctuurprogramma uit met het consumenten-conjunctuuronderzoek (CCO). In de eerste jaren is het onderzoek experimenteel (Commission of the European Communities , 1972b; CBS, 1972).

Vanaf 1972 voert het CBS in Nederland het consumentenonderzoek uit voor de Europese Commissie, met uitzondering van de jaren 1993-2002. In die periode voert het CBS het onderzoek uit op eigen gelegenheid. Met het onderzoek verzamelt het CBS actuele informatie over hoe mensen denken over de economie en de financiële situatie van hun eigen huishouden. ‘Zijn volgens u de prijzen de afgelopen tijd omhoog of omlaag gegaan?’, ‘kunt u geld sparen?’ en ‘hoe denkt u over de aankoop van een duur product, zoals een televisie of wasmachine?’ Dit soort vragen stelt het onderzoek. De resultaten helpen om de kortetermijn-schommelingen van de particuliere consumptie beter te begrijpen en te voorspellen.

De resultaten van het onderzoek staan aan de basis van het consumentenvertrouwen, een stemmingsindicator die uitgroeit tot een van de meest gevraagde CBS-cijfers. Ook is deze stemmingsindicator een van de indicatoren van de conjunctuurklok.

‘Nederland somber bij eerste meting’

Bij de eerste meting in mei 1972 zijn de Nederlanders het somberste volk van de EEG. In de meeste landen verwachten consumenten dat de economie zal verbeteren; in Nederland verwacht een groter deel een ongunstigere economische situatie. Mogelijk hangt dit samen met de relatief ongunstige toestand op de arbeidsmarkt. Verder blijkt dat de prijzen naar het oordeel van de consumenten in de afgelopen 12 maanden sterk waren gestegen, terwijl consumenten voor de komende 12 maanden een geringere stijging verwachten.

In de periode 1972 tot en met januari 1978 is het verloop van het consumentenvertrouwen volatiel. Begin 1974 zorgt de oliecrisis voor een scherpe terugval in het vertrouwen. Consumenten verwachten snelle prijsstijgingen, tekorten en verslechteringen in de inkomensontwikkeling. In 1974 en 1975 zijn er afwisselend gunstige en ongunstige berichten over de energievoorziening, de te verwachten economische groei, de ontwikkeling van werkgelegenheid en het inkomen. Het lijkt dat dit invloed had op de oordelen van de consument. Na oktober 1975 verbetert de stemming van de consumenten licht en in 1976 en 1977 blijven de oordelen in het algemeen op een gunstiger peil dan in de twee jaar daarvoor. In oktober 1977 verslechtert het consumentenvertrouwen sterk. Mogelijk hebben bij dit sentiment het beeld van de langdurige kabinetsformatie en de berichten over de noodzaak van ingrijpende bezuinigingen (‘ombuigingsoperatie’) een rol gespeeld. Bij de peiling van januari 1978 herstelt het consumentenvertrouwen (CBS, 1978).

In de eerste helft van de jaren tachtig is de stemming onder de consumenten behoorlijk negatief, maar kent in de tweede helft een opleving. Die opleving wordt kort onderbroken door een reactie op de sterke koersval op de internationale aandelenbeurzen in 1987. Begin jaren negentig krijgt het positieve vertrouwen een knauw tijdens de recessie in die jaren. Op weg naar een nieuw millennium neemt, in de tweede helft van de jaren negentig, het vertrouwen toe. Het consumentenvertrouwen zakt daarna flink weg bij het spatten van de internetbubbel in 2000. Het vertrouwen daalt in de periode daarna nog verder, met een relatief dieptepunt rond de introductie van de fysieke nieuwe Europese munt, de euro. Vanaf 2005 stijgt het vertrouwen weer flink, tot aan de afname in september 2007. Dit was destijds de grootste gemeten daling van het consumentenvertrouwen. Het bleek een voorspellend gegeven toen in 2008 de kredietcrisis uitbrak met de navolgende dubbele dip door de eurocrisis.

De historische daling in 2007 werd overtroffen door de duikeling van het consumentenvertrouwen in april 2020 toen de impact van de maatregelen tegen de coronapandemie zich voor het eerst liet voelen. Ook na de coronacrisis bleef de stemming negatief. In oktober 2022 had het consumentenvertrouwen de laagst gemeten stemming ooit door de energiecrisis. De oorlog in het Midden-Oosten raakt in 2026 het vertrouwen van Nederlandse consumenten eveneens fors.

Veranderingen in het onderzoek

In de periode 1972-1983 gaan CBS-interviewers langs bij huishoudens om het hoofd van het huishouden of de vaste partner te interviewen. Behalve in 1972 voert het CBS het onderzoek steeds driemaal per jaar uit; in januari, mei en oktober. Vanaf januari 1984 stapt het CBS over op telefonische interviews en gaat de frequentie naar viermaal per jaar. Vanaf april 1986 is het een maandelijks onderzoek (CBS, 1991).

In 2017 verandert het CBS de aanpak van het onderzoek op meerdere punten. Het CBS schrijft de respondenten nu persoonlijk aan om een internetenquête in te vullen. Een QR-code op de brief en het feit dat de vragenlijst ‘smartphone-proof’ is, maken dit extra makkelijk. Het CCO was daarmee het eerste onderzoek binnen het CBS dat een smartphone-versie had. Personen die niet tijdig antwoorden benadert het CBS via de telefoon. Daarnaast past het CBS de vragen iets aan. Zo zijn die nu nóg meer in lijn met de vragenlijsten van de andere EU-landen. Ook gebruikt het CBS voortaan een weging als het de resultaten verwerkt en een tijdreeksmodel voor een betere schatting. Door de nieuwe aanpak ontstaat er een ‘breuk’ in de cijferreeks voor het consumentenvertrouwen. Het totaalcijfer van het consumentenvertrouwen komt met de nieuwe methode hoger te liggen. De trend in het consumentenvertrouwen verandert echter niet met de nieuwe aanpak (CBS, 2017). Met het tijdreeksmodel wordt de seizoengecorrigeerde reeks gemaakt, die is teruggelegd tot april 1986.

Consumentenvertrouwen tijdens crisisperioden

Zowel na de aanslagen in de Verenigde Staten op 11 september 2001 als tijdens het begin van de coronapandemie in 2020 voert het CBS extra metingen uit naar het consumentenvertrouwen. Dit deed het CBS omdat er toen meer onzekerheid over de economische groei was. Dat het consumentenvertrouwen in crisisperioden schommelt, ligt meestal maar aan één van de twee onderdelen van het vertrouwen: het oordeel van de consument over de economische ontwikkelingen. De daling van de koopbereidheid, het andere onderdeel, is tijdens crisisperioden meestal kleiner dan die van het oordeel over het economisch klimaat. Op internationale crisissen, zoals politiek-militaire crisissituaties, reageert het consumentenvertrouwen vaak ook fors. Op forse koersdalingen op de effectenbeurzen reageert de consument daarentegen meestal minder heftig. Verder reageert het consumentenvertrouwen meestal sterk op structurele economische ontwikkelingen, zoals duidelijke versnellingen of vertragingen van de economische groei (CBS, 2001).

Verschillen tussen groepen

Verder blijkt uit onderzoek dat het vertrouwen samenhangt met leeftijd, inkomen en arbeidsmarktpositie. Het consumentenvertrouwen verschilt sterk tussen diverse groepen, waarbij jongeren en mannen optimistischer zijn dan ouderen en vrouwen. Ook zijn de werkenden, hoogopgeleiden en hogere inkomens optimistischer dan de niet-werkenden, laagopgeleiden en lagere inkomens. Bij economische voorspoed neemt het verschil in consumentenvertrouwen tussen de diverse groepen toe, maar bij tegenspoed af (Nieuweboer, 2019).