Inleiding

Het CBS brengt maandelijks diverse statistieken uit over kortetermijn-ontwikkelingen in de economie, oftewel de conjunctuur. Een deel van deze statistieken komt van enquêtes die de stemming meten van ondernemers en consumenten over de economie.

Het CBS meet — in verschillende vormen — al vanaf 1906 de economische stemming. In dit artikel staat centraal hoe de diverse conjunctuurenquêtes tot stand kwamen. Welke omstandigheden leidden tot de opzet van de statistiek en wat zijn de belangrijkste bevindingen in de reeks? De geschiedenis van conjunctuurenquêtes is nauw verbonden met de behoefte aan betere economische analyses en voorspellingen, en heeft raakvlakken met thema’s die nog steeds actueel zijn.

Wat zijn conjunctuurenquêtes?

Conjunctuurenquêtes zijn een belangrijk middel om actuele informatie te krijgen over economische ontwikkelingen en om omslagen in de economie te ontdekken. De enquêtes stellen ondernemers of consumenten vragen over hoe zij denken over de economie en de situatie van hun bedrijf of huishouden. Daarmee verzamelen de enquêtes informatie die niet uit andere bronnen te halen is.

Het proces van antwoorden verzamelen en resultaten publiceren, duurt tegenwoordig ongeveer een maand. Daardoor kan je met conjunctuurenquêtes heel vroeg tekenen zien of het beter of slechter gaat met de economie. Je kan de antwoorden ook samenvoegen in één cijfer, zoals de stemmingsindicatoren van het consumentenvertrouwen en het ondernemersvertrouwen. Conjunctuurenquêtes zijn hierdoor een belangrijke aanvulling op economische statistieken waar bijvoorbeeld ontwikkelingen centraal staan in de waarde van de omzet, handel of prijzen en die vaak later beschikbaar komen. De enquêtes geven geen modelmatige voorspellingen, maar laten zien hoe mensen denken over de nabije toekomst voor hun bedrijf of hun huishoudportemonnee.

Leeswijzer

Dit artikel heeft een chronologische opbouw en begint met de start van de conjunctuurenquêtes door het CBS in 1906. In 1954 volgt een tweede grote stap, met de komst van de eerste cijfermatige conjunctuurenquête. Deze vormt de basis van de nog altijd lopende enquêtes. Wel kent de enquête in de loop van de jaren diverse aanpassingen. Over de grootste aanpassingen en ontwikkelingen gaat de rest van het artikel.

We baseren dit artikel vrijwel geheel op informatie uit gedigitaliseerde openbare archieven (tot 24 april 2026). Door de grote hoeveelheid (digitale) informatie kunnen we per ongeluk iets hebben gemist.