1962 Naar een Europees geharmoniseerde conjunctuurenquête

De Europese Economische Gemeenschap (EEG), de voorloper van de Europese Unie, wordt in 1958 opgericht. Het doel is economische integratie: het vormen van een gemeenschappelijke markt en een douane-unie. Dit maakt het voor bedrijven onder andere makkelijker om zaken te doen. Naast Nederland bestaat de gemeenschap dan uit België, de Bondsrepubliek Duitsland, Frankrijk, Italië en Luxemburg. In 1961 geeft de Europese Commissie de eerste aanzet voor geharmoniseerde conjunctuurenquêtes in de EEG (Communauté économique européenne, 1962). Harmonisatie betekent hier dat de verschillende landen het onderzoek maken volgens dezelfde aanpak, vraagstelling en tijdschema. Het onderzoek gaat uit van het Directoraat-Generaal voor Economische en Financiële Zaken van de EEG en niet van Eurostat, het statistiekbureau van de gemeenschap.

Lege grafieken en tabellen voor Nederland

In 1962 is de eerste enquête in de industrie en verschijnt het eerste EEG-rapport. Terwijl de andere vijf landen meewerken, laat het rapport voor Nederland opvallend lege grafieken en tabellen zien. Hoewel het CBS de technische kanten van de EEG-conjunctuurenquête goedkeurt, voert het Bureau de Nederlandse enquête dan nog niet volgens het geharmoniseerde programma uit. Dit komt door het voorbehoud van brancheorganisaties voor wie het CBS de conjunctuurenquête in Nederland uitvoert. Sommige brancheorganisaties willen vanwege bedrijfsgeheim dat de resultaten over hun specifieke bedrijfstak vertrouwelijk blijven. Zowel voor hun collega’s in dezelfde bedrijfstakken in andere lidstaten, als voor andere bedrijfstakken, ook in eigen land (Communauté économique européenne, 1962). Een aantal brancheorganisaties twijfelt er namelijk aan of de andere lidstaten even betrouwbare cijfers willen en kunnen leveren als Nederland. Die brancheorganisaties vinden dat dan goede informatie wordt geruild tegen slechte (Lichtvaardig verwijt, 1962; Flauw, 1967). ‘Bepaald ongewenst dat Nederland in dit opzicht voorop gaat’ volgens de Federatie van Metaal- en Elektrotechnische Industrie in 1962 (Goede reden om gegevens geheim te houden, 1962). Verder zien de brancheorganisaties de uitkomsten als eigendom, omdat ze het onderzoek bekostigen (CCS, 1969).

De Europese Commissie betreurt de houding van de Nederlandse ondernemers (Communauté économique européenne, 1962). Ook omdat voor België en Luxemburg, waar geheimhouding ook een rol speelt, er vanaf het begin een oplossing is (Nederlandse werkgevers te geheimzinnig, 1966). Het Verbond van Nederlandse Werkgevers vindt dat de Europese Commissie niet voldoende luistert en te makkelijk verwijten maakt (Lichtvaardig verwijt, 1962).

Oordeel orderportefeuille, 1962, met een lege grafiek voor Nederland (Pays-Bas). De resultaten in de grafieken laten het percentage zien van het totale aantal antwoorden. De kleur blauw betekent hier ‘laag’ en rood betekent ‘hoog’. In de figuur zien we dat 60 procent van de industriële ondernemers in de Europese gemeenschap (Communauté) de omvang van de orderportefeuille normaal vindt, 22 procent vindt het laag en 18 procent hoog. Bron: Communauté économique européenne, 1962:24.

Jaren van overleg over deelname

De ontbrekende cijfers leiden tot vragen in de Tweede Kamer en het Europees Parlement, en aandacht in de pers (Aanhangsel Handelingen II, 1961/62; Bedrijven willen geen publikatie, 1962; CCS, 1963). Vanaf 1962 overleggen de betrokken organisaties en commissies over Nederlandse deelname aan de EEG-conjunctuurenquête. In 1963 stemmen de brancheorganisaties met enkele voorbehouden in met deelname (Kamerstukken II, 1963/64a,b). Het CBS overlegt daarna met de Europese Commissie over de gegevens die Nederland moet verstrekken. Voor een aantal branches leidt dat tot overeenstemming, maar niet voor alle: de Commissie weigert een gedeeltelijke aanpassing van de Nederlandse conjunctuurenquête aan de Europese (Kamerstukken II, 1963/64a; Aanhangsel Handelingen II, 1963/64; Aanhangsel Handelingen II, 1967/68). Het EEG-rapport laat daardoor nog steeds lege grafieken en tabellen zien voor Nederland. Zo wordt de kwestie meerdere jaren onderwerp van gesprek; zowel binnen het bedrijfsleven als tussen het bedrijfsleven, de regering, de Europese Commissie en het CBS. Voor het CBS is de kwestie een voorbeeld van een spanningsveld tussen Europees beleid en nationale wensen en prioriteiten (CCS, 1970).

In 1966 noemt minister van Economische Zaken Den Uyl het ridicuul dat de Nederlandse cijfers ontbreken en hij wil dat zo gauw mogelijk oplossen (Handelingen II, 1965/66a). Den Uyl doet een bemiddelingsvoorstel om de Nederlandse cijfers in de lege grafieken en tabellen van het EEG-rapport op te nemen. De Europese Commissie weigert: omdat de vragenlijst niet volledig overeenkomt, is het volgens de Commissie onmogelijk de resultaten te gebruiken of samen te voegen met die van het EEG-onderzoek. Den Uyl constateert dat bepaalde prestige-elementen niet alleen aan de kant van het Nederlandse bedrijfsleven spelen, maar ook bij de Europese Commissie (Handelingen II, 1965/66b). Wel schrijft de Europese Commissie daarna in haar rapporten dat ze voor zover mogelijk de Nederlandse cijfers gebruikt in analyses van de huidige economische situatie. Ze worden namelijk sinds 1962 wel gedeeltelijk gepubliceerd in de vorm van grafieken in de kwartaaloverzichten van ‘De economische situatie in de Gemeenschap’ (European Economic Community Commission, 1966a).

Het ministerie van Economische Zaken vraagt in 1967 aan de Raad van Nederlandse Werkgeversverbonden om opnieuw met de brancheorganisaties te overleggen over volledige aanpassing van de Nederlandse conjunctuurenquête aan de EEG-enquête (Aanhangsel Handelingen II, 1967/68).

De hernieuwde contacten tussen het ministerie en de brancheorganisaties brengen een oplossing naderbij. Vooral in de financiering van de conjunctuurenquête komt de minister van Economische Zaken het bedrijfsleven tegemoet. De financiële bijdrage van het bedrijfsleven wordt snel afgebouwd. Voor het CBS zijn er dan nog technische uitdagingen om goed aan te sluiten bij de vragen, de bedrijfstakindeling en de financiering van het onderzoek vanaf 1970. Hoewel voor de financiering een regeling wordt getroffen, blijft de geheimhouding van de bedrijfstakgegevens op dat moment nog een belangrijk aandachtspunt (CCS, 1969).

Uiteindelijk bereiken de organisaties definitieve overeenstemming en begint het CBS in september 1969 in een aantal industriële bedrijfstakken met het conjunctuuronderzoek volgens het gemeenschappelijke programma (Commission of the European Communities, 1969). In de jaren daarna breidt het onderzoek zich geleidelijk uit naar de overige industriële bedrijfstakken, zodat het in december 1972 voor het eerst volledig in Europees verband wordt gepubliceerd (Commission of the European Communities , 1972a).

‘Situatie in Nederland en de Gemeenschap in 1972’

Uit de eerste Europese publicatie met Nederlandse cijfers blijkt dat de Nederlandse industrie eind 1972 iets optimistischer is over de orderpositie dan daarvoor. En dat geldt ook voor de industrie in de hele Europese Gemeenschap. Tussen eind juli en eind oktober 1972 stijgt het percentage bedrijven in Nederland dat hun totale orderportefeuilles als ‘boven normaal’ ziet. Wel zijn er dan meer negatief gestemde bedrijven dan positief gestemde. Dit is ook het geval in Duitsland, Italië en België.

De Nederlandse industrie meldt verder dat de voorraden eindproduct daalden. Over de productieverwachtingen voor de komende maanden zijn de ondernemers eind 1972 optimistisch (Commission of the European Communities , 1972a).

Oordeel orderportefeuille, 1972, met voor het eerst een gevulde grafiek voor Nederland. Bron: Commission of the European Communities, 1972a.

Oordeel orderpositie industrie

Al sinds 1961 vraagt de conjunctuurenquête aan ondernemers in de industrie naar hun oordeel over de orderpositie. Tegenwoordig luidt de vraag: ‘De totale orderpositie (bijvoorbeeld op basis van afgesloten contracten) beoordelen wij gelet op de tijd van het jaar als: groot, normaal, of klein’.

In berichten met uitkomsten van de conjunctuurenquête staat vaak het saldo van bedrijven. Een saldo ontstaat door het percentage ondernemers dat zijn ervaring of verwachting als negatief ziet, af te trekken van het percentage dat een positieve ervaring of verwachting meldt. Als bijvoorbeeld 20 procent van de ondernemers een dalende omzet had en 30 procent een stijgende omzet, ontstaat een saldo van +10 procent. Het saldo geeft in één oogopslag weer of de stemming onder ondernemers positief of negatief is en in welke mate.