Stemmingsmeters - De geschiedenis van de conjunctuurenquêtes van het CBS

Het CBS brengt maandelijks diverse statistieken uit over kortetermijn-ontwikkelingen in de economie, oftewel de conjunctuur. Een deel van deze statistieken komt van enquêtes die de stemming meten van ondernemers en consumenten over de economie.

Het CBS meet — in verschillende vormen — al vanaf 1906 de economische stemming. In dit artikel staat centraal hoe de diverse conjunctuurenquêtes tot stand kwamen. Welke omstandigheden leidden tot de opzet van de statistiek en wat zijn de belangrijkste bevindingen in de reeks? De geschiedenis van conjunctuurenquêtes is nauw verbonden met de behoefte aan betere economische analyses en voorspellingen, en heeft raakvlakken met thema’s die nog steeds actueel zijn.

Wat zijn conjunctuurenquêtes?

Conjunctuurenquêtes zijn een belangrijk middel om actuele informatie te krijgen over economische ontwikkelingen en om omslagen in de economie te ontdekken. De enquêtes stellen ondernemers of consumenten vragen over hoe zij denken over de economie en de situatie van hun bedrijf of huishouden. Daarmee verzamelen de enquêtes informatie die niet uit andere bronnen te halen is.

Het proces van antwoorden verzamelen en resultaten publiceren, duurt tegenwoordig ongeveer een maand. Daardoor kan je met conjunctuurenquêtes heel vroeg tekenen zien of het beter of slechter gaat met de economie. Je kan de antwoorden ook samenvoegen in één cijfer, zoals de stemmingsindicatoren van het consumentenvertrouwen en het ondernemersvertrouwen. Conjunctuurenquêtes zijn hierdoor een belangrijke aanvulling op economische statistieken waar bijvoorbeeld ontwikkelingen centraal staan in de waarde van de omzet, handel of prijzen en die vaak later beschikbaar komen. De enquêtes geven geen modelmatige voorspellingen, maar laten zien hoe mensen denken over de nabije toekomst voor hun bedrijf of hun huishoudportemonnee.

Leeswijzer

Dit artikel heeft een chronologische opbouw en begint met de start van de conjunctuurenquêtes door het CBS in 1906. In 1954 volgt een tweede grote stap, met de komst van de eerste cijfermatige conjunctuurenquête. Deze vormt de basis van de nog altijd lopende enquêtes. Wel kent de enquête in de loop van de jaren diverse aanpassingen. Over de grootste aanpassingen en ontwikkelingen gaat de rest van het artikel.

We baseren dit artikel vrijwel geheel op informatie uit gedigitaliseerde openbare archieven (tot 24 april 2026). Door de grote hoeveelheid (digitale) informatie kunnen we per ongeluk iets hebben gemist.

In de negentiende eeuw zorgt de industriële revolutie voor een enorme sociale en economische verandering. Handwerk maakt plaats voor grootschalige fabrieksmatige productie die sneller en goedkoper is. Hierdoor worden producten voor consumenten betaalbaarder. Tegelijkertijd zorgen bezit van kapitaal, bevolkingsgroei en een arbeidsoverschot voor een grotere sociale ongelijkheid tussen ondernemers en arbeiders. Kinderarbeid, lage lonen, lange werkdagen, slechte woon- en werkomstandigheden en werkloosheid — samengevat als ‘de sociale kwestie’ — beheersen daarom het maatschappelijke debat vanaf de jaren zeventig van de negentiende eeuw.

Kamers van Arbeid

Omdat de politiek vindt dat de overheid een taak heeft om bepaalde sociale vraagstukken op te lossen, komt er sociale wetgeving (zie ook de Tijdlijn Sociale zekerheid). In 1897 is de wet tot oprichting van de Kamers van Arbeid daar een van. De Kamers van Arbeid waren lokale overlegorganen om binnen een bedrijf of bedrijfstak de belangen van en samenwerking tussen werkgevers en werknemers te verbeteren. Werkgevers en werknemers kozen de leden van een Kamer en beide groepen waren in gelijke mate in een Kamer vertegenwoordigd. De Kamers hadden de taak om de lokale arbeidsomstandigheden te onderzoeken, daarover advies te geven aan de overheid en te bemiddelen bij arbeidsconflicten (Staatscourant, 1897).

Oorsprong in de arbeidsstatistiek

Vanaf 1901 moeten de Kamers van Arbeid voor de arbeidsstatistiek gegevens verzamelen bij werkgevers en werknemers. De gegevens gaan over lonen, arbeidsduur en allerlei andere thema’s die te maken hebben met de arbeidsverhoudingen. Het dan jonge CBS (zie ook Onze historie) ordent en publiceert die gegevens (CBS, 1902).

De rol in de statistiek is voor de Kamers niet makkelijk, want het kost ze veel tijd. Ook zijn de gegevens die ze ontvangen en opsturen niet altijd volledig, op tijd of volgens de juiste indeling (Zanten, 1902a). Verder zijn de publicaties van het CBS niet frequent en niet actueel genoeg om voor het werk van de Kamers erg nuttig te zijn (Zanten, 1902b). Mede om tegemoet te komen aan deze bezwaren, komt de overheid in 1906 met nieuwe regels voor de Kamers.

De Kamers hoeven na invoer van de nieuwe regels minder gegevens te verzamelen. Ervoor in de plaats moeten de Kamers het CBS elke maand een beschrijving geven over de toestand in het bedrijf en de stand van de arbeidsmarkt (Zanten, 1906; CBS, 1906a). Vanaf september 1906 schrijft het CBS hierover in het ‘Maandschrift van het Centraal Bureau voor de Statistiek’ (CBS, 1906b). Het overzicht geeft een rijk beeld van de stemming in verschillende bedrijfstakken. Het gaat er bijvoorbeeld over of er meer of minder vraag is, wat de oorzaken daarvan zijn en de gevolgen voor de arbeidsmarkt. Deze beschrijving is te zien als een voorloper van de huidige conjunctuurenquête. Het eerste overzicht gaat over juli 1906.

‘Normale bedrijvigheid’

In de meeste bedrijfstakken heerst in juli 1906 tevredenheid en is er gewone periodieke bedrijvigheid, maar verschillen zijn er wel. Zo is er in de drie grootste steden minder vraag in de bouw en een te groot arbeidsaanbod. Dit laatste komt ook doordat arbeiders van het platteland naar de steden trekken. De houtbewerking, metaalindustrie, scheepsbouw, grafische vakken, textielnijverheid, bierbrouwerijen en mineraalwaterfabrieken melden normale of levendige bedrijvigheid. De tabaksindustrie kampt in die tijd met werkloosheid, maar ziet wel enige ‘verlevendiging’. De diamantindustrie beleeft een periode van grote bloei en het zomerseizoen brengt voor de kleermakerij, slagers en bakkers in sommige steden ‘slapte’. De bloembollenteelt en het logement- en koffiehuishoudersbedrijf ervaren juist seizoensdrukte. Ook was- en strijkinrichtingen hebben het dan overwegend druk (CBS, 1906b).

Eerste overzicht van den stand der arbeidsmarkt Juli 1906, 1 september 1906. Bron: CBS, 1906b.

Bezuiniging en verbetering

In 1913 vindt een wijziging in het overzicht plaats. De Centrale Commissie voor de Statistiek (CCS) bepaalt dat het CBS nu om de drie maanden de informatie over de bedrijfstoestand en de stand van de arbeidsmarkt verzamelt en publiceert. Informatie over enkele bedrijfstakken die meer conjuncturele schommelingen ervaren, publiceert het CBS wel maandelijks. Ook stelt de CCS een betere bedrijfstakgroepering vast, wat tegelijkertijd een inkrimping betekent. Beschrijvingen over alleen de belangrijkste bedrijfstakken blijven behouden. De inlichtingen komen niet alleen meer van de Kamers van Arbeid, maar ook van de Kamers van Koophandel en Fabrieken en van werknemers- en vakorganisaties. Zo voldoet de CCS aan verzoeken van ministeries om op de kosten van het Maandschrift te bezuinigen en om het hoofdstuk inhoudelijk vollediger te maken (CBS, 1913).

De bedrijfstoestand tijdens de Eerste Wereldoorlog en het interbellum

Tot de Eerste Wereldoorlog (1914-1918) is het economische leven volgens het overzicht best rustig. Met het uitbreken van de oorlog begint een abnormale, ongunstige periode. Hoewel Nederland tijdens de oorlog neutraal is, ervaart het wel de economische gevolgen ervan. Zo zorgt de oorlog eerst voor minder buitenlandse concurrentie, maar grondstof- en brandstoftekorten, uitvoerverboden en hoge vrachtprijzen vormen later steeds grotere belemmeringen voor de bedrijven (CBS, 1917).

Beknopt overzicht van den stand der arbeidsmarkt in de onderscheidene bedrijven, 31 oktober 1914. Bron: CBS, 1914.

Het einde van de oorlog brengt in 1919 herstel, maar dat is van korte duur. Vanaf de tweede helft van 1920 neemt de malaise volgens de bedrijven toe (CBS, 1921). Onzekerheid over het economisch klimaat, onvoldoende vraag, buitenlandse concurrentie, hogere productiekosten, niet lonende prijzen en vooral waardedalingen van buitenlands geld zorgen tot 1924 voor een voortdurende ongunstige bedrijfstoestand (CBS, 1923).

Vanaf 1924 blijft het economisch klimaat onzeker, maar de stemming wordt langzaamaan wel beter. Niet alleen neemt de binnenlandse vraag toe, ook de export wordt groter. Verschillende bedrijven beginnen de voordelen te ervaren van interne reorganisaties, massafabricage en efficiëntere en betere werkmethoden die ze in de jaren daarvoor doorvoerden (CBS, 1926).

In 1929 beginnen de afzetprijzen echter onder druk te staan (CBS, 1929). Nadat in oktober 1929 de aandelenkoersen plotseling instorten op de beurs van Wall Street, volgt een wereldwijde economische depressie. Vanaf 1930 melden de Nederlandse bedrijven dat de binnenlandse en buitenlandse afzetmogelijkheden meer en meer achteruitgaan (CBS, 1930a). De bedrijven ervaren afgenomen koopkracht, terughoudendheid bij afnemers, niet lonende prijzen, gebrek aan orders en handelsbelemmeringen door dalende koersen (CBS, 1930b). In 1933 lijkt de economie te stabiliseren, maar in 1934 valt zij verder terug. Vanaf de eerste helft van 1936 beginnen de ondernemers weer lichte tekenen van herstel te zien. De spanning tussen het binnen- en buitenlandse prijspeil wordt kleiner. Dit komt zowel door stijgende prijzen op de internationale markten, als door regeringsbeleid dat zich richt op lagere kosten. In het bijzonder dalen de lonen en de kapitaalrente. Sanering zorgt bij veel bedrijven voor een betere winstgevendheid en net als in 1925 profiteert Nederland van de economische opleving in de kolonie Nederlands-Indië (CBS, 1937).

In 1938 ervaren de bedrijfstakken die zich vooral op het buitenland richten opnieuw achteruitgang. Dit komt door de politieke spanningen in Europa en een nieuwe conjunctuurinzinking in de Verenigde Staten (CBS, 1939a). Door de expansiepolitiek van Nazi-Duitsland en de annexatie van Albanië door Italië verwacht men een mogelijke nieuwe oorlog. Dit zorgt in de eerste helft van 1939 voor investeringen in de landverdediging en voorraadvorming. Men probeert zoveel mogelijk goederen te importeren of te produceren, omdat men prijsstijgingen en schaarste bij een oorlog verwacht (CBS, 1939b,c). Bezuinigingen op gebieden die niet voor de oorlogsvoering of de landverdediging van belang zijn, remmen in de tweede helft van 1939 echter steeds meer de economische ontwikkeling (CBS, 1940).

Bedrijfstoestand, 29 november 1930. Bron: CBS, 1930b.

Tweede Wereldoorlog

Als in 1940 de Tweede Wereldoorlog in Nederland uitbreekt, bepalen de bezetters dat vrijwel alle economische gegevens geheim zijn. Dit betekent niet dat de statistiek stopt. Het CBS blijft de beschrijving van de bedrijfstoestand maken met verslagen van bedrijven, verenigingen van fabrikanten en werknemersorganisaties, met gegevens van overheidsinstellingen en economische statistieken en met artikelen uit dag- en vakbladen. Samen met andere statistieken publiceert het CBS de beschrijvingen in geheime edities van de ‘bijlage bij het Maandschrift’ die na de oorlog (1945) alsnog publiek worden (CBS, 1945). De beschrijving over de bedrijfstoestand en de arbeidsmarkt voegt het CBS in 1941 samen met de ‘Economische en Sociale Kroniek’. En het CBS doet een proefonderzoek om meer cijfermateriaal te krijgen voor een beter inzicht in de industrie (CCS, 1942). Je kunt hierin een eerste aanzet tot een moderne conjunctuurenquête zien.

Proefenquête, 1943. Bron: Nationaal Archief.

Tijdens de bezetting verschijnt de ‘Economische en Sociale Kroniek’ in de loop van 1943 niet meer. De publicatie wacht op censuur die de afdeling Volksvoorlichting en Propaganda van het Duitse Rijkscommissariaat vanaf dat jaar wilt toepassen (CBS, 1945). Wat het proefonderzoek betreft, is de tijd niet gunstig om nieuwe statistieken te beginnen (CCS, 1943).

De bedrijfstoestand tijdens de bezetting

Uit de beschrijvingen blijkt dat de bedrijfstoestand tijdens de bezetting steeds moeilijker wordt. Een tekort aan grondstoffen vormt een groot probleem. Door de oorlog daalt de invoer sterk. Nederland is afgesneden van belangrijke overzeese grond- en hulpstoffen en afhankelijk van wat nog over land binnenkomt (CBS, 1941a). De voorraden raken na het eerste bezettingsjaar op. De toenemende schaarste van grond- en hulpstoffen leiden tot steeds scherpere rantsoenering, toepassingsverboden en uiteindelijk tot gedwongen concentratie of stopzetting van de productie (CBS, 1941b, 1942b). Ook een groeiend gebrek aan brandstoffen en elektriciteits- en gasrantsoenen leiden tot een gehele of gedeeltelijke stilstand van fabrieken (CBS,1942a).

Om met de grondstoftekorten om te gaan, proberen fabrikanten hun productieprocessen aan te passen. Ze willen andere grondstoffen gebruiken en afval hergebruiken. Door de schaarse materialen kosten deze aanpassingen tijd (CBS, 1941a). Tegelijkertijd is de aanvoer van deze alternatieve hulpstoffen ook schaars of de kwaliteit is slechter. Doordat de stoffen moeilijker te verwerken zijn, is er meer arbeid nodig en daardoor daalt de productie (CBS, 1942a). Tekorten aan geschoold personeel zorgen ook voor een lagere kwaliteit en arbeidsproductiviteitsdalingen. Die arbeidstekorten ontstaan, doordat steeds meer geschoolde arbeidskrachten in Duitsland tewerkgesteld worden (CBS, 1942c).

Transportproblemen maken de situatie verder moeilijker. Brandstofschaarste en een tekort aan transportmiddelen (door invorderingen) maken het vervoer van goederen ongeregeld en traag. Spoorwegen en scheepvaart nemen steeds meer de rol van het wegvervoer over, maar hun capaciteit is beperkt. Goederen blijven lang onderweg, ook doordat zij meermaals moeten worden overgeladen. Verder klagen bedrijven over beschadiging en diefstal (CBS, 1941b). De productiekosten stijgen door al deze omstandigheden, maar bedrijven kunnen of mogen die niet volledig in prijzen doorberekenen. De bedrijven melden dan ook al snel een slechtere winstgevendheid. (CBS, 1941a).

In de eerste bezettingsjaren zijn er wel verschillen binnen de industrie. Fabrieken die binnenlandse grondstoffen verwerken of grondstoffen via het vasteland importeren, staan er over het algemeen wat beter voor. Maar vooral is de bedrijvigheid in veel fabrieken nog op een behoorlijk peil door directe en indirecte Duitse orders. De Duitse orders krijgen ook voorrang bij de verdeling van grond- en brandstoffen (CBS 1941b; CBS, 1942a).

De handel ziet de administratieve werkzaamheden veel toenemen, vooral door de complexe distributievoorschriften. Ook de emballage- en verpakkingswerkzaamheden vragen meer tijd omdat er, door rantsoenering,  kleinere hoeveelheden afgeleverd moeten worden. Verder ervaart de handel lagere omzetten door de groter wordende schaarste. Met stijgende inkoopprijzen, regels rond verkoopprijzen en een verbod op hogere winstmarges zorgt dit in de handel voor een slechter wordende winstgevendheid (CBS, 1942c, 1942d).

In 1943 is de situatie dat de industrie steeds meer wordt ingezet voor de Duitse oorlogsvoering. De beperkte invoer die er is, is voor dit doel bestemd en komt vrijwel alleen uit Duitsland. Onder deze omstandigheden komt de productie voor de gewone binnenlandse markt meer en meer in het gedrang (CBS, 1945).

Stopzetting

Wanneer in 1948 de ‘Economische en sociale kroniek’ door bezuinigingen verdwijnt, stopt ook het overzicht van de bedrijfstoestand en de arbeidsmarkt (CBS, 1962a). Door het beschrijvende karakter ziet de CCS de Kroniek niet als een ‘pure’ statistische publicatie (CCS, 1950). Vanuit de oorsprong van de statistiek bekeken, is de noodzaak voor een beschrijvend overzicht na de oorlog ook kleiner, omdat de sociale kwestie dan al behoorlijk verbeterd is. En vanuit economische invalshoek zijn er inmiddels diverse statistieken die de economische ontwikkelingen wel uitdrukken in cijfers, iets wat het overzicht niet kon. Die economische en financiële statistieken ontstaan rond de Eerste Wereldoorlog uit de behoefte om handelsbeleid te voeren en zijn sindsdien uitgebreid (CBS, 1945). Zo start het CBS in 1924 met cijfermatig conjunctuuronderzoek en ontwikkelt het een economische barometer. Hiermee hoopte het signalen te vinden die waarschuwen voor omslagen in de economie. Mede onder leiding van Jan Tinbergen stelt het conjunctuurbureau van het CBS vanaf 1927 vele indicatoren samen die de economische ontwikkelingen beschrijven. Het CBS laat die indicatoren in onderling verband zien in conjunctuurlijnen: een grafische illustratie waarin de ontwikkeling van een indicator te zien is als afwijking van een meerjarige trend. Je zou hier de voorlopers van de Conjunctuurklok en het Dashboard Economie in kunnen herkennen. De verbanden tussen dit soort reeksen en indicatoren — die Tinbergen ook onderzocht — vormen later de bouwstenen voor de Nationale Rekeningen (CBS, 2025).

Tot aan het begin van de 20e eeuw overheerst het uitgangspunt dat markten vanzelf stabiliseren. Overheden grepen daarom nauwelijks in bij werkloosheid of recessies. Door de instabiele economie in de jaren dertig ontstaat bij economen, zoals John Maynard Keynes, het idee dat overheidsingrijpen nodig is om de conjunctuur te sturen. In recessies moet de overheid de vraag stimuleren met uitgaven en investeringen, en in periodes van oververhitting de vraag afremmen. Zo zou de overheid onvrijwillige werkloosheid en inflatie kunnen beheersen. Na de Tweede Wereldoorlog wordt deze conjunctuurpolitiek onderdeel van het economisch beleid in veel Westerse landen. Want voor de wederopbouw is een stabiele economie nodig, zo ook in Nederland.

Industrie- en productiviteitsbeleid

In de eerste jaren na de Tweede Wereldoorlog richt het economisch beleid zich op herstel van de productie en de goederenvoorziening naar een vooroorlogs niveau (Boogaarts, 1989). De internationale handel begint weer op te bloeien, waarbij Nederlandse bedrijven hun positie als wereldwijde handelspartners herstellen. In 1946 is het aandeel van de import al bijna op het niveau van vlak voor de oorlog (zie ook de Tijdlijn Internationale handel).

Vanaf 1949 voert de Nederlandse overheid ook een industrialisatiepolitiek of structuurpolitiek (Maas, 1991). Om de groei van de beroepsbevolking op te vangen is economische groei nodig en dat moest van de industrie en via productiviteitsverbetering komen. Met industrialisatie-, productiviteitsnota’s en regionale ontwikkelingsplannen zet de overheid het beleid uiteen (Ramakers, 1997). Mede door de hoogconjunctuur was succes verzekerd (Baalen & Ramakers, 2001). Het zorgt ook in Nederland voor de ‘Gouden Jaren’, een naoorlogse lange periode van economische groei die meerdere geïndustrialiseerde, westerse landen dan doormaken. Tot en met 1960 neemt het aandeel van de industrie in de Nederlandse economie toe, tot bijna 44 procent (CPB, 2023).

Eerste conjunctuurenquête

Het CBS start in 1954 met een maandelijkse conjunctuurenquête, een van de vormen¹⁾ van economische voorspellingen die na de Tweede Wereldoorlog opkomt. Het CBS volgt hiermee het voorbeeld van het Duitse Institut für Wirtschaftsforschung (IFO). Door sneller inzicht te krijgen in de economische ontwikkeling kan de overheid een verantwoorde conjunctuurpolitiek voeren. De Centrale Commissie voor de Statistiek (CCS) juicht het onderzoek toe. De CCS denkt dat het goed is om de publicatie over de bedrijfstoestand, die in 1948 door bezuinigingen stopte, in moderne vorm opnieuw leven in te blazen (CCS, 1954).

Als proef begint het CBS het onderzoek in de schoenindustrie (CCS, 1954). Het bedrijfsleven reageert positief, want in de jaren daarna breidt het onderzoek op eigen verzoek uit naar meer dan twintig andere bedrijfstakken in de industrie en bouw (Aanhangsel Handelingen II, 1961/62; CBS, 1962a). Zo ontstaat daarover een totaalbeeld dat het CBS in 1962 voor het eerst publiceert (CCS, 1961; CBS, 1962b). Naast de resultaten valt ook de snelheid van dit nieuwe CBS-onderzoek de Nederlandse pers op. Deze komt met koppen als ‘Supersnel’, ‘Zeer snelle CBS-indicaties‘ en ‘Conjunctuurtest geeft op korte termijn inzicht in de economische situatie’ (Diverse media, 1962).

‘Stijgende orderportefeuille’

Uit het eerste totaalbeeld dat het CBS publiceert, blijkt dat de gemiddelde dagproductie in de industrie in het vierde kwartaal van 1961 per saldo iets toeneemt. De arbeidsbezetting verandert in oktober 1961 vrijwel niet, maar over het geheel genomen stijgt deze licht in november en december. De stijging komt vooral uit de grondstoffen- en halffabricatenindustrie en de consumptiegoederenindustrie. De gemiddelde arbeidswerktijd verandert in die maanden niet.

Nadat in oktober 1961 de voorraden nog bij ruim de helft van de voorraad houdende bedrijven toenemen, blijven de voorraden in november en december onveranderd. Aan het einde van december vindt 15 procent van de bedrijven de voorraden te groot voor de tijd van het jaar en eveneens 15 procent vindt ze te klein.

De orderontvangsten stijgen per saldo, wel neemt die stijging in november en december af. De stijging is vooral te danken aan meer ontvangen exportorders. De voorraad nog niet uitgevoerde orders is in december volgens 75 procent van de bedrijven normaal voor de tijd van het jaar.

Daarna laat de orderontvangst tot november 1966 vrijwel van maand tot maand een toename zien. De orderontvangst uit het buitenland neemt daarbij sterker toe dan de orderontvangst uit het binnenland. Ook de bedrijvigheid neemt tot dan toe. In de eerste helft van 1967 neemt de bedrijvigheid volgens de ondernemers af om vervolgens vanaf begin 1968 tot begin 1971 weer sterker te stijgen.

Uitkomsten conjunctuurtest 1961. De resultaten in de grafieken laten het percentage zien van het totale aantal antwoorden. Daarbij is rekening gehouden met hoe belangrijk een onderneming is. Een balk stelt het deel van de industrie voor dat een oordeel over een onderwerp uitsprak. De schuin gearceerde vlakken betekenen bij ontwikkelingen ‘stijging’ en bij beoordelingen ‘groot, te groot’. De zwarte vlakken betekenen bij ontwikkelingen ‘daling’ en bij beoordelingen ‘klein, te klein’. Het deel daartussen betekent bij ontwikkelingen ‘vrijwel onveranderd’ en bij beoordelingen ‘normaal’. Bron: CBS, 1962b:5.

Vertrouwelijke resultaten

Omdat het CBS de enquête alleen op verzoek uitvoert en voor een branche op maat maakt, moeten de betrokken brancheorganisaties de enquête na de proeffase bekostigen. Dat leidt bij hen tot enige zorgen. Zo verwachtte de secretaris van de Federatie van Nederlandse Schoenfabrikanten dat de kostenkwestie bij de leden en andere brancheorganisaties niet in goede aarde zou vallen (CCS, 1957).

Ook willen brancheorganisaties dat de resultaten van hun bedrijfstak vertrouwelijk blijven. Daarom krijgen alleen de berichtgevende ondernemingen en het secretariaat van de betreffende brancheorganisatie de resultaten (Aanhangsel Handelingen II, 1961/62; CBS, 1962a). De gepubliceerde totaalresultaten zijn niet vertrouwelijk, want de gegevens van de afzonderlijke bedrijfstakken blijken daar niet uit (CCS, 1962). Omdat een aantal brancheorganisaties het CBS geen toestemming geeft om de bedrijfstakresultaten bekend te maken, kan Nederland niet deelnemen aan het geharmoniseerde conjunctuurenquêteprogramma van de Europese Economische Gemeenschap (EEG). Als medeoprichter van de EEG is Nederland hierdoor een uitzondering en dat roept in 1962 vragen op in de Tweede Kamer en de pers (CCS, 1963).

De Europese Economische Gemeenschap (EEG), de voorloper van de Europese Unie, wordt in 1958 opgericht. Het doel is economische integratie: het vormen van een gemeenschappelijke markt en een douane-unie. Dit maakt het voor bedrijven onder andere makkelijker om zaken te doen. Naast Nederland bestaat de gemeenschap dan uit België, de Bondsrepubliek Duitsland, Frankrijk, Italië en Luxemburg. In 1961 geeft de Europese Commissie de eerste aanzet voor geharmoniseerde conjunctuurenquêtes in de EEG (Communauté économique européenne, 1962). Harmonisatie betekent hier dat de verschillende landen het onderzoek maken volgens dezelfde aanpak, vraagstelling en tijdschema. Het onderzoek gaat uit van het Directoraat-Generaal voor Economische en Financiële Zaken van de EEG en niet van Eurostat, het statistiekbureau van de gemeenschap.

Lege grafieken en tabellen voor Nederland

In 1962 is de eerste enquête in de industrie en verschijnt het eerste EEG-rapport. Terwijl de andere vijf landen meewerken, laat het rapport voor Nederland opvallend lege grafieken en tabellen zien. Hoewel het CBS de technische kanten van de EEG-conjunctuurenquête goedkeurt, voert het Bureau de Nederlandse enquête dan nog niet volgens het geharmoniseerde programma uit. Dit komt door het voorbehoud van brancheorganisaties voor wie het CBS de conjunctuurenquête in Nederland uitvoert. Sommige brancheorganisaties willen vanwege bedrijfsgeheim dat de resultaten over hun specifieke bedrijfstak vertrouwelijk blijven. Zowel voor hun collega’s in dezelfde bedrijfstakken in andere lidstaten, als voor andere bedrijfstakken, ook in eigen land (Communauté économique européenne, 1962). Een aantal brancheorganisaties twijfelt er namelijk aan of de andere lidstaten even betrouwbare cijfers willen en kunnen leveren als Nederland. Die brancheorganisaties vinden dat dan goede informatie wordt geruild tegen slechte (Lichtvaardig verwijt, 1962; Flauw, 1967). ‘Bepaald ongewenst dat Nederland in dit opzicht voorop gaat’ volgens de Federatie van Metaal- en Elektrotechnische Industrie in 1962 (Goede reden om gegevens geheim te houden, 1962). Verder zien de brancheorganisaties de uitkomsten als eigendom, omdat ze het onderzoek bekostigen (CCS, 1969).

De Europese Commissie betreurt de houding van de Nederlandse ondernemers (Communauté économique européenne, 1962). Ook omdat voor België en Luxemburg, waar geheimhouding ook een rol speelt, er vanaf het begin een oplossing is (Nederlandse werkgevers te geheimzinnig, 1966). Het Verbond van Nederlandse Werkgevers vindt dat de Europese Commissie niet voldoende luistert en te makkelijk verwijten maakt (Lichtvaardig verwijt, 1962).

Oordeel orderportefeuille, 1962, met een lege grafiek voor Nederland (Pays-Bas). De resultaten in de grafieken laten het percentage zien van het totale aantal antwoorden. De kleur blauw betekent hier ‘laag’ en rood betekent ‘hoog’. In de figuur zien we dat 60 procent van de industriële ondernemers in de Europese gemeenschap (Communauté) de omvang van de orderportefeuille normaal vindt, 22 procent vindt het laag en 18 procent hoog. Bron: Communauté économique européenne, 1962:24.

Jaren van overleg over deelname

De ontbrekende cijfers leiden tot vragen in de Tweede Kamer en het Europees Parlement, en aandacht in de pers (Aanhangsel Handelingen II, 1961/62; Bedrijven willen geen publikatie, 1962; CCS, 1963). Vanaf 1962 overleggen de betrokken organisaties en commissies over Nederlandse deelname aan de EEG-conjunctuurenquête. In 1963 stemmen de brancheorganisaties met enkele voorbehouden in met deelname (Kamerstukken II, 1963/64a,b). Het CBS overlegt daarna met de Europese Commissie over de gegevens die Nederland moet verstrekken. Voor een aantal branches leidt dat tot overeenstemming, maar niet voor alle: de Commissie weigert een gedeeltelijke aanpassing van de Nederlandse conjunctuurenquête aan de Europese (Kamerstukken II, 1963/64a; Aanhangsel Handelingen II, 1963/64; Aanhangsel Handelingen II, 1967/68). Het EEG-rapport laat daardoor nog steeds lege grafieken en tabellen zien voor Nederland. Zo wordt de kwestie meerdere jaren onderwerp van gesprek; zowel binnen het bedrijfsleven als tussen het bedrijfsleven, de regering, de Europese Commissie en het CBS. Voor het CBS is de kwestie een voorbeeld van een spanningsveld tussen Europees beleid en nationale wensen en prioriteiten (CCS, 1970).

In 1966 noemt minister van Economische Zaken Den Uyl het ridicuul dat de Nederlandse cijfers ontbreken en hij wil dat zo gauw mogelijk oplossen (Handelingen II, 1965/66a). Den Uyl doet een bemiddelingsvoorstel om de Nederlandse cijfers in de lege grafieken en tabellen van het EEG-rapport op te nemen. De Europese Commissie weigert: omdat de vragenlijst niet volledig overeenkomt, is het volgens de Commissie onmogelijk de resultaten te gebruiken of samen te voegen met die van het EEG-onderzoek. Den Uyl constateert dat bepaalde prestige-elementen niet alleen aan de kant van het Nederlandse bedrijfsleven spelen, maar ook bij de Europese Commissie (Handelingen II, 1965/66b). Wel schrijft de Europese Commissie daarna in haar rapporten dat ze voor zover mogelijk de Nederlandse cijfers gebruikt in analyses van de huidige economische situatie. Ze worden namelijk sinds 1962 wel gedeeltelijk gepubliceerd in de vorm van grafieken in de kwartaaloverzichten van ‘De economische situatie in de Gemeenschap’ (European Economic Community Commission, 1966a).

Het ministerie van Economische Zaken vraagt in 1967 aan de Raad van Nederlandse Werkgeversverbonden om opnieuw met de brancheorganisaties te overleggen over volledige aanpassing van de Nederlandse conjunctuurenquête aan de EEG-enquête (Aanhangsel Handelingen II, 1967/68).

De hernieuwde contacten tussen het ministerie en de brancheorganisaties brengen een oplossing naderbij. Vooral in de financiering van de conjunctuurenquête komt de minister van Economische Zaken het bedrijfsleven tegemoet. De financiële bijdrage van het bedrijfsleven wordt snel afgebouwd. Voor het CBS zijn er dan nog technische uitdagingen om goed aan te sluiten bij de vragen, de bedrijfstakindeling en de financiering van het onderzoek vanaf 1970. Hoewel voor de financiering een regeling wordt getroffen, blijft de geheimhouding van de bedrijfstakgegevens op dat moment nog een belangrijk aandachtspunt (CCS, 1969).

Uiteindelijk bereiken de organisaties definitieve overeenstemming en begint het CBS in september 1969 in een aantal industriële bedrijfstakken met het conjunctuuronderzoek volgens het gemeenschappelijke programma (Commission of the European Communities, 1969). In de jaren daarna breidt het onderzoek zich geleidelijk uit naar de overige industriële bedrijfstakken, zodat het in december 1972 voor het eerst volledig in Europees verband wordt gepubliceerd (Commission of the European Communities , 1972a).

‘Situatie in Nederland en de Gemeenschap in 1972’

Uit de eerste Europese publicatie met Nederlandse cijfers blijkt dat de Nederlandse industrie eind 1972 iets optimistischer is over de orderpositie dan daarvoor. En dat geldt ook voor de industrie in de hele Europese Gemeenschap. Tussen eind juli en eind oktober 1972 stijgt het percentage bedrijven in Nederland dat hun totale orderportefeuilles als ‘boven normaal’ ziet. Wel zijn er dan meer negatief gestemde bedrijven dan positief gestemde. Dit is ook het geval in Duitsland, Italië en België.

De Nederlandse industrie meldt verder dat de voorraden eindproduct daalden. Over de productieverwachtingen voor de komende maanden zijn de ondernemers eind 1972 optimistisch (Commission of the European Communities , 1972a).

Oordeel orderportefeuille, 1972, met voor het eerst een gevulde grafiek voor Nederland. Bron: Commission of the European Communities, 1972a.

Oordeel orderpositie industrie

Al sinds 1961 vraagt de conjunctuurenquête aan ondernemers in de industrie naar hun oordeel over de orderpositie. Tegenwoordig luidt de vraag: ‘De totale orderpositie (bijvoorbeeld op basis van afgesloten contracten) beoordelen wij gelet op de tijd van het jaar als: groot, normaal, of klein’.

In berichten met uitkomsten van de conjunctuurenquête staat vaak het saldo van bedrijven. Een saldo ontstaat door het percentage ondernemers dat zijn ervaring of verwachting als negatief ziet, af te trekken van het percentage dat een positieve ervaring of verwachting meldt. Als bijvoorbeeld 20 procent van de ondernemers een dalende omzet had en 30 procent een stijgende omzet, ontstaat een saldo van +10 procent. Het saldo geeft in één oogopslag weer of de stemming onder ondernemers positief of negatief is en in welke mate.