Gezondheid in coronatijd

De coronacrisis is primair een gezondheidscrisis. De pandemie houdt de wereld nu al bijna een jaar in haar greep. Het kerncijfer: hoeveel mensen zijn er besmet of zijn er besmet geweest, is niet bekend. Dit hangt voornamelijk af van het aantal mensen dat is getest. Dit kan per land, per regio en in de tijd sterk verschillen. De oversterfte geeft een snelle indicatie van het aantal mensen dat door de corona-pandemie is overleden.

Oversterfte door corona

In de koude maanden van het jaar (ruwweg van half november tot half april) sterven er gemiddeld meer mensen dan in de rest van het jaar. Als er sprake is van kou of er komt veel griep voor dan stijgt de sterfte in deze periode boven de ‘normale’ sterfte uit. Men spreekt dan van oversterfte. Dit gebeurde bijvoorbeeld in 2018, toen een lang durende griepepidemie plaatsvond. In achttien weken tijd overleden er ruim 9 duizend mensen meer dan normaal is voor die periode. Na een periode van oversterfte is de sterfte doorgaans lager dan normaal voor die periode. 

 

Dit jaar is er oversterfte als gevolg van de uitbraak van COVID-19. In de eerste negen weken van de corona-pandemie bedroeg de oversterfte naar schatting bijna 9 duizend mensen. Dit is ongeveer evenveel als tijdens de griepepidemie in 2018, maar het aantal werd bereikt in slechts de helft van de tijd. Het hoogste punt werd in de eerste week van april bereikt, toen meer dan 5 duizend mensen kwamen te overlijden, ruim 2 duizend meer dan wat normaal is voor die periode. De corona-epidemie begon in de tweede week van maart, terwijl de periode van oversterfte tijdens de griepepidemie in 2018 al in de één na laatste week van 2017 begon. Het duurde toen dertien weken voordat het hoogste punt (ruim 4 duizend) werd bereikt.

Na de eerste golf van de corona-epidemie in 2020 volgde een periode van lagere sterfte. Sinds half mei schommelde de sterfte rond de 2 600 per week. Begin augustus was er voor het eerst sinds 13 weken weer sprake van enige oversterfte, dit keer niet door COVID-19 maar gerelateerd aan de hittegolf. In de tweede week van augustus overleden er 3,2 duizend mensen.

Eind september 2020 liep de sterfte weer op. Sinds week 39 van 2020 was de sterfte hoger dan verwacht.In week 6 was de sterfte ongeveer gelijk aan de verwachte sterfte voor deze periode. De schatting van de sterfte in week 7 zit ruim 150 sterfgevallen boven de verwachte sterfte voor deze periode. Naar schatting overleden 3 600 mensen in week 7.

Overledenen per week*
   OverledenVerwacht aantal overledenenVerwacht aantal overledenen (95%-interval)
20201310432772908 – 3645
20202336633112930 – 3692
20203315733442945 – 3742
20204304633923008 – 3776
20205316334073027 – 3788
20206319434012979 – 3823
20207319934082916 – 3901
20208295933872851 – 3922
20209309833522805 – 3898
202010310633152785 – 3845
202011321932532756 – 3751
202012361531742711 – 3637
202013445931042703 – 3505
202014508530242712 – 3337
202015498129572719 – 3195
202016430729152711 – 3120
202017390728692677 – 3060
202018337928412650 – 3032
202019298628212633 – 3009
202020277727942626 – 2962
202021277127702620 – 2920
202022272927532608 – 2898
202023268227352591 – 2880
202024269227372600 – 2875
202025269527252594 – 2855
202026266127172577 – 2857
202027263927232544 – 2902
202028261927192515 – 2923
202029252827202507 – 2934
202030267327072515 – 2900
202031266826872492 – 2882
202032264026822483 – 2881
202033320926692481 – 2857
202034285526632510 – 2815
202035273326672526 – 2807
202036269026762549 – 2804
202037273926982564 – 2832
202038272027292585 – 2873
202039289227522618 – 2886
202040299827862628 – 2943
202041302028072655 – 2960
202042322028392677 – 3001
202043344928622661 – 3063
202044367928892683 – 3095
202045358929022692 – 3111
202046357529322710 – 3155
202047332929722742 – 3202
202048340130122762 – 3263
202049351930372742 – 3332
202050360631002800 – 3399
202051389631662830 – 3501
202052384932222871 – 3573
202053408232662906 – 3625
20211413333092940 – 3677
20212383633432962 – 3724
20213384233762978 – 3775
20214370334253040 – 3809
20215363634403060 – 3821
20216352134343012 – 3856
20217360834412949 – 3934
2021834202884 – 3955
2021933842838 – 3931
20211033472817 – 3877
202111
202112
202113
202114
202115
202116
202117
202118
202119
202120
202121
202122
202123
202124
202125
202126
202127
202128
202129
202130
202131
202132
202133
202134
202135
202136
202137
202138
202139
202140
202141
202142
202143
202144
202145
202146
202147
202148
202149
202150
202151
202152
* Voorlopige cijfers. Week 7 van 2021 is een schatting.

Sterfte onder Wlz-gebruikers

Net als alle virussen is het nieuwe coronavirus (SARS-CoV-2) gevaarlijker voor mensen met een zwakkere gezondheid. Een indicatie voor het aantal mensen met een zwakke gezondheid dat aan het nieuwe coronavirus is komen te overlijden, is de sterfte van mensen die zorg ontvingen op basis van de Wet langdurige zorg (Wlz). Dit zijn voornamelijk mensen die in een verpleeg-, verzorgingshuis of andere zorginstelling woonden.

In de eerste negen weken van de corona-pandemie overleden in totaal ruim 15 duizend mensen die langdurige zorg kregen in het kader van de Wlz. Dat zijn naar schatting ruim 5 duizend mensen (52 procent) meer dan je in deze periode zou verwachten als er geen corona-epidemie was geweest. In de overige bevolking—meer dan 17 miljoen mensen—overleden van week 11 tot en met week 19 bijna 21 duizend mensen. Dat zijn zo’n 3 800 mensen (22 procent) meer dan verwacht.

Vanaf week 39 was ook de sterfte onder Wlz-zorggebruikers hoger dan verwacht.De sterfte bij mensen die zorg ontvingen in het kader van de Wlz is iets toegenomen in week 7. De sterfte onder overige bevolking nam ook licht toe.Er overleden ongeveer 1 400 Wlz-zorggebruikers.

Overledenen per week*
   Wlz-zorggebruikers overledenWlz-zorggebruikers verwacht overledenWlz-zorggebruikers verwacht (95%-interval)Overige bevolking overledenOverige bevolking verwacht overledenOverige bevolking verwacht overleden (95%-interval)
20201121012521052 – 1451189420251780 – 2270
20202126512721076 – 1468210120391793 – 2285
20203113512821086 – 1478202220621805 – 2319
20204112513011113 – 1489192120911842 – 2339
20205109813101118 – 1503206520971853 – 2341
20206114213091099 – 1519205220921826 – 2358
20207115513091069 – 1549204420991796 – 2403
20208112912961044 – 1549183020911762 – 2419
20209119512761005 – 1546190320761756 – 2396
20201011641260989 – 1531194220561752 – 2359
20201112001229950 – 1507201920251741 – 2308
20201213351191928 – 1454228019831714 – 2252
20201316561156912 – 1400280319481715 – 2180
20201422121120915 – 1326287319041709 – 2100
20201524091091910 – 1273257218661709 – 2022
20201620661075912 – 1238224118401691 – 1990
20201717161055898 – 1211219118141663 – 1965
20201814291048900 – 1195195017931643 – 1944
20201911861038897 – 1179180017831631 – 1935
20202010311029902 – 1155174617651615 – 1915
20202110691015892 – 1138170217551615 – 1895
20202210041007887 – 1127172517461602 – 1890
202023909995886 – 1104177317401585 – 1895
202024958997888 – 1106173417401592 – 1889
202025912989879 – 1099178317361585 – 1886
202026940985864 – 1107172117321585 – 1879
202027931992850 – 1134170817311567 – 1896
202028911998849 – 1147170817211552 – 1890
2020299001003855 – 1152162817171555 – 1879
2020309571004854 – 1154171617041553 – 1855
202031946997851 – 1143172216901540 – 1840
202032904993846 – 1140173616901546 – 1834
2020331311987840 – 1134189816821531 – 1832
2020341113980849 – 1111174216831553 – 1813
202035995974860 – 1087173816931550 – 1835
202036942973860 – 1087174817031562 – 1844
202037942977865 – 1089179717211579 – 1862
202038980989876 – 1102174017401594 – 1886
20203910541001892 – 1110183817511606 – 1896
20204010761015897 – 1133192217711632 – 1909
20204110901028908 – 1147193017801638 – 1922
20204212171042910 – 1175200317971663 – 1930
20204313171054912 – 1195213218081650 – 1966
20204415201068920 – 1215215918211662 – 1981
20204513911074925 – 1224219818271664 – 1991
20204614231086936 – 1235215218461678 – 2014
20204712861102953 – 1252204318701684 – 2056
20204812861121964 – 1278211518921702 – 2081
20204912861135970 – 1300223319011683 – 2120
20205014511163996 – 1329215519371721 – 2153
202051160511931019 – 1368229119721739 – 2205
202052172212231035 – 1410212719991763 – 2236
202053173112441050 – 1437235120221781 – 2263
20211165212641065 – 1463248120451799 – 2290
20212158312841089 – 1480225320591813 – 2305
20213153212941098 – 1491231020821825 – 2339
20214145713131125 – 1501224621111863 – 2360
20215142713231131 – 1515220921171874 – 2361
20216134113221112 – 1532218021121846 – 2379
20217141013221082 – 1562219821201816 – 2423
2021813091056 – 156121111783 – 2439
2021912881018 – 155920961776 – 2416
20211012721001 – 154320751772 – 2379
202111
202112
202113
202114
202115
202116
202117
202118
202119
202120
202121
202122
202123
202124
202125
202126
202127
202128
202129
202130
202131
202132
202133
202134
202135
202136
202137
202138
202139
202140
202141
202142
202143
202144
202145
202146
202147
202148
202149
202150
202151
202152
* Voorlopige cijfers. Week 7 van 2021 is een schatting.

Sterfte aan vastgestelde en vermoedelijke COVID-19

Het CBS publiceert het sterftecijfer op weekbasis, met een vertraging van ongeveer een week. Die sterftecijfers bevatten geen informatie over de doodsoorzaak van de overledenen. De cijfers over doodsoorzaken zijn gebaseerd op doodsoorzaakverklaringen ingevuld door een arts die de overledene schouwt. Het CBS ontvangt deze verklaringen via de gemeente waar het overlijden heeft plaatsgevonden. De statistieken over doodsoorzaken worden standaard op jaar- en kwartaalbasis gepubliceerd. Vanwege de coronacrisis brengt het CBS versneld nu ook maandcijfers over de doodsoorzaken uit. Deze zijn inmiddels gepubliceerd tot en met juni. COVID-19, de ziekte veroorzaakt door het nieuwe coronavirus, is toegevoegd aan de lijst van de doodsoorzaken. Bij overlijden als gevolg van COVID-19, heeft de behandelend arts of schouwarts gemeld dat COVID-19 (of vermoedelijke COVID-19) een cruciale rol heeft gespeeld bij het overlijden.

In maart, april, mei en juni 2020 stierven 10 154 inwoners van Nederland aan vastgestelde of vermoedelijke COVID-19. In juli stierven 92 mensen aan deze ziekte. Vervolgens nam het aantal sterfgevallen in augustus en september verder toe, naar respectievelijk 168 en 331. In oktober stierven bijna evenveel mensen als in maart waarbij vastgestelde of vermoedelijke COVID-19 de (onderliggende) doodsoorzaak was.

Doodsoorzaken, 2020*
MaandNieuwvormingen (w.o. kanker) (overledenen)Hart- en vaatziekten (overledenen)Psychische stoornissen of ziekte van zenuwstelsel (overledenen)Ziekten van ademhalingsorganen (overledenen)Niet-natuurlijke dood (overledenen)Overige doodsoorzaken (overledenen)Vastgestelde en vermoedelijke COVID-19 (overledenen)
Januari412535771929136180323160
Februari381432661737123674220990
Maart410834012005136378323732208
April38542991185494776721006357
Mei36862820146966771319561323
Juni3825277813756217061914266
Juli400226831534660709195092
Augustus3985284217828057912191168
September3779274315636317342120331
Oktober39223147160071871423792127
* voorlopige cijfers

Sterfte aan COVID-19 onder Wlz-gebruikers

Bijna 60 procent van de mensen die tot en met juni overleden aan vastgestelde of vermoedelijke COVID-19, ontvingen langdurige zorg vanuit de Wet langdurige zorg. Net als de totale sterfte liep de sterfte onder Wlz-gebruikers vanaf half maart sterk op. In week 15, op de piek van de sterfte in de eerste golf van de corona-pandemie, werd meer dan de helft van de overlijdens van Wlz-zorggebruikers veroorzaakt door vastgestelde of vermoedelijke COVID-19.

Sterfte aan COVID-19, per week, 2020*
weekWlz-zorggebruikers (% van alle sterfgevallen in die betreffende week)Overige bevolking (% van alle sterfgevallen in die betreffende week)
100,20,2
111,11,1
1211,311,4
1328,228,0
1445,032,0
1552,127,8
1649,319,9
1741,817,0
1832,210,5
1925,87,1
2017,45,9
2114,33,8
2210,02,8
237,52,1
244,21,5
252,71,3
262,20,8
272,30,6
282,30,2
290,60,2
301,10,4
311,20,6
321,80,7
333,00,7
342,81,0
351,80,7
361,80,6
371,90,6
384,61,1
398,22,9
409,94,5
4113,76,0
4219,59,5
4324,814,2
4431,416,3
* voorlopige cijfers

Meer positieve beoordelingen eigen gezondheid

In het derde kwartaal van 2020 was de bevolking positiever over de eigen gezondheid dan in het derde kwartaal in eerdere jaren. Zo beoordeelde in het derde kwartaal 83 procent van de mensen de eigen gezondheid als goed of zeer goed. In hetzelfde kwartaal van de drie eraan voorafgaande jaren was dat 79 of 80 procent. Eerder bleek dat de eigen gezondheid ook in het tweede kwartaal al positiever werd beoordeeld dan eerder. In het eerste kwartaal van 2020 beoordeelde 80 procent van de mensen de eigen gezondheid als goed of zeer goed, vergelijkbaar met de eerste kwartalen van eerdere jaren (79 procent). Dit blijkt uit voorlopige kwartaalcijfers uit de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor. Tot voor kort publiceerde het CBS alleen jaarcijfers uit dit onderzoek.

Ervaren gezondheid goed of zeer goed*
Jaar2017 (%)2018 (%)2019 (%)2020 (%)
1e kwartaal79,378,878,580
2e kwartaal78,578,377,881,7
3e kwartaal79,879,179,783,4
*voorlopige cijfers
 

Bovengenoemd onderzoek voorziet ook in kwartaalcijfers van het zelfgerapporteerde zorggebruik. Dat lag in het tweede kwartaal een stuk lager dan in eerdere jaren. In het derde kwartaal veranderde dit. Toen gaf 14 procent aan contact te hebben gehad met een medisch specialist in de vier weken voorafgaande aan het onderzoek, vergelijkbaar met het cijfer over het derde kwartaal van 2019. Ook het bezoek aan de tandarts was weer terug op het niveau van eerder. Het aandeel mensen dat in het derde kwartaal van 2020 aangaf contact te hebben gehad met de huisarts bleef wel lager dan in hetzelfde kwartaal van vorig jaar.

Contact met medisch specialist gedurende voorgaande 4 weken*
 2017 (%)2018 (%)2019 (%)2020 (%)
1e kwartaal15,516,816,415,2
2e kwartaal15,415,717,812,3
3e kwartaal14,616,315,113,9
* Voorlopige cijfers

Verder worden op basis van de Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor ook kwartaalcijfers over psychische ongezondheid, dagelijks roken, overmatig drinken en overgewicht gepubliceerd. Alle kwartaalcijfers zijn te vinden in de tabel Kwartaalcijfers ervaren gezondheid, zorg en leefstijl.

Hoger ziekteverzuim

Het ziekteverzuim kent een seizoenpatroon dat aan de uitbraak aan griepepidemieën en andere virusuitbraken is gerelateerd. In de voorbije jaren kende het ziekteverzuim een licht stijgende trend. In het eerste kwartaal van 2020 lag het verzuim met 5,2 procent significant hoger dan een jaar eerder (4,7 procent). Het tweede kwartaal was het verschil met vorig jaar kleiner, 4,5 procent tegen 4,3 procent verzuim een jaar eerder. Het ziekteverzuim verschilde in het derde kwartaal (4,4 procent) iets meer van dezelfde periode in 2019 (4,0 procent). In het vierde kwartaal van 2020 was het ziekteverzuim 4,9 procent, tegen 4,5 procent in 2019. 

Het verzuim door ziekte was in de gezondheids- en welzijnszorg met 6,8 procent in het vierde kwartaal opnieuw het hoogst (5,9 procent in het vierde kwartaal van 2019). Vooral onder personeel van verpleeghuizen was het verzuim hoog, met 8,2 procent (7,1 procent een jaar eerder).