1. Inleiding

Drugsmisdrijven en georganiseerde (drugs)criminaliteit krijgen de laatste jaren veel aandacht in Nederland (Kleemans, 2023). Een specifieke vorm van georganiseerde drugscriminaliteit die recent veel (media)aandacht krijgt, zijn de zogenoemde uithalers (bijvoorbeeld Andriga, 2025; Oosterom & Van der Werf, 2025). Uithalers zijn mensen die in opdracht van criminele organisaties toegang proberen te krijgen tot (lucht)haventerreinen om daar gesmokkelde drugs uit containers te halen. Uithalers spelen daarmee een belangrijke rol in het logistieke proces van drugshandel (Douane, 2023). 

Sinds 2020 werden er jaarlijks honderden uithalers aangehouden. In 2025 was er sprake van een afname: van januari tot eind oktober 2025 werden er nog maar 83 uithalers aangehouden. Deze daling is mogelijk te verklaren door maatregelen genomen in de haven van Rotterdam, zoals betere beveiliging en extra camera’s. Daarnaast is mogelijk een verplaatsingseffect zichtbaar, want er worden steeds vaker Nederlandse uithalers aangetroffen in havens in België. Van de 166 vermoedelijke uithalers aangehouden in Antwerpen in de eerste zes maanden van 2025, waren er 83 Nederlands (Federale Politie, 2025; Zeehavenpolitie, 2025b).  

Een belangrijke reden voor de toenemende (media)aandacht voor uithalers zijn de zorgen die spelen bij onder andere de politie, het Openbaar Ministerie en andere maatschappelijke instanties over de dalende leeftijd van uithalers en het toenemend aantal minderjarige uithalers (NOS, 2023). In 2020 was nog 1 procent minderjarig, terwijl dit in 2025 steeg naar ruim 22 procent (Zeehavenpolitie, 2025a; Zeehavenpolitie, 2025b). Deze stijging hangt mogelijk samen met een wetswijziging op 1 januari 2022, waardoor uithalen sindsdien veel strenger kan worden bestraft. Vanwege de hogere strafbedreiging kan het voor criminele organisaties aantrekkelijk zijn om (steeds jongere) jongeren te rekruteren als uithaler. De pakkans na een uithalersdelict is sinds de nieuwe wet namelijk gestegen, en jongeren zijn over het algemeen eerder bereid om een groter risico te nemen tegen een lagere beloning (Peeck et al., 2021). Daarnaast zijn de beloningen voor uithalersklussen sinds de invoering van de uithalerswet gestegen (Van der Meij, 2023). Ook is het sinds de wetwijzing aantrekkelijker om personen te rekruteren die nog niet eerder een uithalersdelict hebben gepleegd, omdat zij voor dat delict een lagere straf krijgen (De Boer et al., 2022). Personen die nog niet eerder dat specifieke type delict hebben gepleegd, zijn zogenoemde delict-specifieke first offenders. 
Ten slotte zijn er zorgen over de kwetsbaarheid van de groep uithalers. Het zou gaan om jongeren die bijvoorbeeld kampen met problemen thuis en op school, jongeren in armoede en jongeren die contacten hebben binnen het criminele milieu (NOS, 2023).  

Er is echter nog weinig onderzoek gedaan naar uithalers, waardoor er nog veel onduidelijkheid is over welke kwetsbaarheden er eigenlijk zijn en in welke mate bepaalde kenmerken de kans op het worden van een uithaler vergroten. De beperkte onderzoeken die er wel zijn, zijn veelal kwalitatief van aard of gaan breder over drugshandel, waarbij uithalers als onderdeel daarvan worden beschreven (Van den Eeden et al., 2026). Daarnaast is nog niet duidelijk of deze kwetsbaarheid na de wetswijziging is toegenomen. Ook ligt in de beperkte onderzoeken sterk de focus op de kwetsbare jongeren, terwijl de groep uithalers zich niet beperkt tot alleen jongeren. Het is daarom relevant om de omvang en kenmerken van uithalers over tijd te onderzoeken. 

Het hoofddoel van dit onderzoek is het bepalen welke factoren bijdragen aan het worden van een uithaler. Om vast te kunnen stellen of uithalers inderdaad een kwetsbare dadergroep zijn, richt dit onderzoek zich allereerst op het in beeld brengen van de groep uithalers in de periode 2020-2023 naar een aantal potentiële risicofactoren. Om een goede vergelijking te maken, worden de uithalers vergeleken met andere drugsverdachten op een aantal kenmerken. Er is hier niet gekozen voor een vergelijking met de algemene populatie (in andere woorden: niet-verdachten), omdat uit eerder onderzoek blijkt dat drugsverdachten sterk afwijken van de niet-verdachten (Driessen & Koerntjes, 2023; Peeck et al., 2021). Een vergelijking van uithalers met drugsverdachten geeft dus een veel gerichter beeld van eventuele daderprofielen, waardoor beleid, interventies en de strafrechtelijke aanpak gerichter en effectiever kunnen worden afgestemd. Daarnaast zijn via deze vergelijking de eventuele veranderingen over tijd beter te duiden. Als er bijvoorbeeld een verjonging zichtbaar is bij zowel uithalers als drugsverdachten, valt zeer voorzichtig te concluderen dat dit mogelijk niet alleen maar samenhangt met de genoemde wetswijziging rondom uithalersdelicten. Zowel voor het beschrijven van de groep uithalers en drugsverdachten als voor het vaststellen van mogelijke risicofactoren, zijn kenmerken onderzocht waarvan in eerder onderzoek naar georganiseerde (drugs)criminaliteit werd vastgesteld dat deze een indicatie kunnen geven voor een verhoogd risico op het plegen van een drugsdelict (Calderoni et al., 2022; Driessen & Koerntjes, 2023). Het gaat daarbij om risicofactoren op verschillende thema’s, zoals financiële problematiek, de thuissituatie, problematiek in de buurt waar iemand woont en de voorgeschiedenis op het gebied van eerder gepleegde delicten. 

Dit heeft geleid tot de volgende onderzoeksvragen:

1. Hoe zien de populaties uithalers en andere drugsverdachten er in de periode 2020-2023 uit, wat betreft hun leeftijd, financiële problematiek, thuissituatie, problematiek in de woonbuurt, voortijdig schoolverlaten, woonplaats en justitiële geschiedenis? Welke ontwikkelingen laten de uithalers en drugsverdachten zien op deze potentiële risicofactoren in de periode 2020-2023? 
2. In hoeverre hangen leeftijd, financiële problematiek, thuissituatie, problematiek in de woonbuurt, voortijdig schoolverlaten, woonplaats en justitiële voorgeschiedenis samen met de kans om een drugsuithaler te worden?

In dit onderzoek wordt ook gekeken naar eventuele veranderingen in de risicofactoren over de tijd. Daarmee kan een indicatie worden verkregen van de eventuele invloed van de wetswijziging. Omdat met de gebruikte onderzoeksmethode geen uitspraken over oorzaak-gevolg gedaan kunnen worden, kunnen geen harde conclusies getrokken worden over het effect van de wetswijziging.