3. Resultaten

3.1 Ervaren agressie in zorg en welzijn

In 2024 gaf 57 procent van de werknemers in de zorg- en welzijnssector aan dat ze in de voorgaande twaalf maanden te maken hebben gehad met agressie door patiënten of hun naasten. Daarnaast kreeg 31 procent van de werknemers te maken met agressie door collega’s of leidinggevenden. Het aandeel medewerkers dat aangeeft te maken te hebben met agressie door patiënten of collega’s is de afgelopen jaren vrijwel niet veranderd.

Bijna de helft van de zorgmedewerkers ervaart verbale agressie door patiënten

De meest voorkomende vorm van agressie door patiënten of hun naasten is verbale agressie zoals schelden en schreeuwen. Dit kwam in 2024 bij 48 procent van de zorgmedewerkers voor. Ook heeft een relatief grote groep te maken met pesten (25 procent) of fysieke agressie (21 procent). Zorgmedewerkers geven het minst vaak aan geconfronteerd te worden met bedreigingen, toch geldt dit nog voor ruim 10 procent. 

Bij agressie door collega’s of leidinggevenden gaat het veelal om pesten zoals beledigen, treiteren, irriteren, bespotten, roddelen of buitensluiten. Dit trof in 2024 21 procent van de werknemers en komt in de buurt van het percentage pesten door patiënten of hun naasten. De overige vormen van agressie door collega’s komen aanzienlijk minder vaak voor dan agressie door patiënten of hun naasten. 

Mannen en vrouwen even vaak te maken met agressie

Om ook kleinere groepen nader te kunnen analyseren, zijn de gegevens van de metingen van 2020 tot en met 2024 samengevoegd. In de volgende resultaten gaat het om het gemiddelde van 2020/2024. Vanwege de leesbaarheid wordt dit niet steeds herhaald in de tekst. 

Het aandeel mannen en vrouwen dat te maken krijgt met agressie van patiënten of hun naasten is ongeveer even groot. Zo gaat het om 60 procent van de vrouwen die in zorg en welzijn werkzaam zijn en om 58 procent van de mannen in deze sector. Tussen de specifieke vormen van agressie bestaan wel verschillen tussen mannen en vrouwen. Deze verschillen zijn het grootst bij bedreiging of intimidatie en seksuele intimidatie. Zo krijgen mannen (16 procent) vaker dan vrouwen (9 procent) te maken met bedreiging of intimidatie zoals stalken, achtervolgen, chanteren, onder druk zetten, een dreigbrief ontvangen of dreiging naar gezinsleden. Seksuele intimidatie komt daarentegen vaker voor bij vrouwen (15 procent) dan bij mannen (8 procent). Hierbij gaat het bijvoorbeeld om nafluiten, seksueel getinte opmerkingen, blikken, handtastelijkheden, aanranding of verkrachting. 

Agressie vanuit collega’s of leidinggevenden komt bij mannen evenveel voor als bij vrouwen, beide 31 procent. Ook bij de verschillende vormen van agressie is er weinig verschil tussen mannen en vrouwen. Zo kwam pesten door collega’s of leidinggevenden bijvoorbeeld voor bij 20 procent van de mannen en bij 22 procent van de vrouwelijke medewerkers.

Jongere werknemers ervaren vaker agressie door patiënten dan oudere collega’s

Jongere werknemers geven vaker dan hun oudere collega’s aan te maken te hebben met agressie door patiënten of hun naasten. Zo heeft 66 procent van de werknemers tot 25 jaar en 62 procent van de werknemers van 25 tot 45 jaar daarmee te maken. Onder 45- tot 65-jarige werknemers gaat het om 56 procent en onder 65-plussers om 50 procent. Dat jongere werknemers vaker agressie ervaren dan oudere werknemers geldt voor alle vormen van agressie door patiënten of hun naasten. Voor bedreiging geldt dat dit iets meer door 25- tot 45-jarigen wordt ervaren dan door 25-minners.

De verschillen tussen leeftijdsgroepen zijn kleiner als het gaat om agressie door collega’s of leidinggevenden. Dit betreft 32 procent van de werknemers tot 25 jaar, 33 procent van de 25- tot 45-jarigen en 30 procent van de 45- tot 65-jarigen. Alleen onder 65-plussers is dat lager, van hen meldt 23 procent agressie door collega’s of leidinggevenden. Zij hebben vooral minder vaak te maken met pesten. Ook komt seksuele intimidatie bij hen minder voor dan bij 25-minners. 

Sociaal werkers en groeps- en woonbegeleiders meest te maken met agressie van patiënten

Blootstelling aan agressie door patiënten en hun naasten hangt samen met het beroep dat men heeft. Binnen de sector zorg en welzijn hebben 7 op de 10 werknemers ook een zorg en welzijn beroep. Verder gaat het bijvoorbeeld om pedagogische, bedrijfseconomische en administratieve beroepen, managers en dienstverlenende beroepen. Andere beroepen komen weinig voor en worden in deze analyse niet meegenomen. Er kan onderscheid gemaakt worden tussen cliëntgebonden en niet-cliëntgebonden beroepen. Degenen in een cliëntgebonden beroep hebben vaker te maken met agressie dan degenen in een niet-cliëntgebonden beroep. 

Voor vrijwel alle vormen van agressie door patiënten of hun naasten geldt dat het vooral sociaal werkers en groeps- en woonbegeleiders zijn die er mee te maken hebben. Van hen heeft 79 procent te maken met agressie door patiënten. Sociaal werkers en groeps- en woonbegeleiders zijn veelal werkzaam in de bedrijfstakken gehandicaptenzorg en GGZ. Verzorgenden hebben relatief vaak te maken met seksuele intimidatie en fysieke agressie, terwijl specialisten op maatschappelijk gebied vooral bedreiging en discriminatie ervaren. Bij deze laatste groep gaat het onder meer om maatschappelijk werkers en psychologen. 

Schoonmakers en keukenhulpen, waaronder huishoudelijke hulpen, hebben relatief weinig te maken met agressie door patiënten (30 procent). Dit geldt ook voor pedagogisch medewerkers (36 procent) die binnen de sector zorg en welzijn meestal werken in de kinderopvang. Voor hen gaat het vooral om verbale agressie en pesten door naasten van de kinderen.

Managers en vakspecialisten ervaren meeste agressie van collega’s en leidinggevenden

Managers en vakspecialisten hebben het meest te maken met agressie door collega’s of leidinggevenden (37 procent). Bij de managers gaat het onder meer om managers in de gezondheidszorg, de ouderenzorg en de sociale dienstverlening. Vakspecialisten zijn onder meer mbo-verpleegkundigen en doktersassistenten. Bij agressie door collega’s en leidinggevenden gaat het meestal om verbale agressie of pesten. Schoonmakers en keukenhulpen ervaren het minst vaak agressie door collega’s of leidinggevenden (15 procent). 

3.2 Agressie in relatie tot mentale klachten en arbeidstevredenheid

Agressie door patiënten of hun naasten is een risicofactor voor de gezondheid en veiligheid van medewerkers in de sector zorg en welzijn (Lanctôt & Guay, 2014). Deze paragraaf gaat daarom in op de relatie tussen agressie en bevlogenheid en psychische vermoeidheid. De informatie over bevlogenheid is niet uitgevraagd in de november-meting van 2020. De cijfers over bevlogenheid zijn daarom gebaseerd op de november-metingen van de jaren 2021 tot en met 2024. Agressie kan naast mentale klachten ook leiden tot een lagere arbeidstevredenheid. Vandaar dat deze paragraaf ook deze relatie beschrijft.

Minder bevlogen 

Werknemers die te maken hebben met agressie door patiënten zijn minder bevlogen dan hun collega’s die dergelijke agressie niet in hun werk ervaren. Dit komt vooral naar voren in het aandeel dat zin heeft om aan het werk te gaan. Onder degenen die te maken hebben met agressie door patiënten is dat 58 procent, terwijl het onder hun collega’s die geen agressie hebben meegemaakt om 66 procent gaat. Voor het bruisen van energie en enthousiasme over het werk zijn de verschillen minder groot. Dit geldt overigens niet wanneer het bij agressie specifiek over pesten gaat. Werknemers die te maken hebben met pesten door patiënten of hun naasten geven minder vaak aan dat ze bruisen van energie op het werk dan hun collega’s die niet met pesten te maken hebben (respectievelijk 53 en 61 procent). Datzelfde geldt ook voor het enthousiast zijn over hun baan (respectievelijk 75 en 81 procent). 

Vaker psychisch vermoeid

Werknemers in zorg en welzijn die te maken hebben met agressie door patiënten of hun naasten ervaren vaker psychische vermoeidheid door het werk. Zo geeft 19 procent van de werknemers die te maken hebben met agressie aan zich opgebrand te voelen door het werk. Onder werknemers die niet met agressie te maken hebben is dat 12 procent. Ook geven werknemers die agressie ervaren vaker aan gefrustreerd te zijn door hun werk dan werknemers die geen agressie door patiënten of hun naasten ervaren: 16 procent tegenover 9 procent. 

Deze verschillen in psychische vermoeidheid gelden voor alle vormen van agressie. Wel zijn de verschillen groter als het gaat om pesten, bedreiging of discriminatie door patiënten of hun naasten. 

Vaker ontevreden over de organisatie

Bij arbeidstevredenheid gaat het onder meer om de tevredenheid over het werk in het algemeen en de organisatie. Werknemers die te maken hebben met agressie door patiënten of hun naasten zijn met 6 procent vaker (zeer) ontevreden over hun werk dan de werknemers die dat niet hebben (3 procent). Degenen die te maken hebben met discriminatie door patiënten of hun naasten geven met 8 procent het vaakst aan (zeer) ontevreden te zijn over hun werk. 

Wanneer wordt gevraagd naar de organisatie waar ze werken, is de ontevredenheid groter. Van de werknemers die te maken krijgen met agressie door patiënten of hun naasten is 12 procent (zeer) ontevreden, tegenover 7 procent van de werknemers die hier niet mee te maken hebben. Vooral medewerkers die gepest worden door patiënten of hun naasten zijn vaker (zeer) ontevreden over de organisatie (16 procent), gevolgd door degenen die te maken hebben met discriminatie of bedreiging (beide 15 procent). 

Het overgrote merendeel van de werknemers in zorg en welzijn vindt het werk zinvol en inhoudelijk leuk. Daarbij zijn geen verschillen tussen werknemers die te maken hebben met agressie en hun collega’s die geen agressie door patiënten of hun naasten ervaren. 

3.3 Arbeidsomstandigheden in relatie tot agressie

De arbeidsomstandigheden in een organisatie kunnen een risicofactor zijn voor agressief gedrag door patiënten of hun naasten. Dit artikel gaat in op de volgende arbeidsomstandigheden: de tijd die beschikbaar is voor patiënten of cliënten, de ervaren werkdruk, de ondersteuning binnen de organisatie en de sfeer op de afdeling of in een team. 

Vaker agressie bij onvoldoende tijd

Medewerkers in zorg en welzijn die hun werkdruk gemiddeld genomen (veel) te hoog vinden, hebben met 68 procent vaker te maken met agressie door patiënten dan werknemers die hun werkdruk als goed ervaren (54 procent).

Ook werknemers die onvoldoende tijd hebben voor hun patiënten, hebben vaker te maken met agressie. Van degenen die aangeven voldoende tijd te hebben om aandacht te geven aan hun patiënten of cliënten, heeft 57 procent te maken met agressie. Onder degenen die daar onvoldoende tijd voor hebben, ligt dat met 75 procent aanzienlijk hoger. Hetzelfde beeld komt naar voren bij de tijd die werknemers hebben voor de verzorging van hun patiënten of cliënten. Van degenen die voldoende tijd hebben, heeft 60 procent te maken met agressie door patiënten, onder degenen die onvoldoende tijd hebben, is dat 79 procent. 

Dat medewerkers met een (veel) te hoge werkdruk of onvoldoende tijd voor hun werkzaamheden meer agressie ervaren, geldt voor alle vormen van agressie. 

Vaker agressie bij onvoldoende ondersteuning voor zorgmedewerkers

Werknemers in zorg en welzijn die onvoldoende ondersteuning van de organisatie ervaren bij het uitvoeren van hun werk hebben vaker te maken met agressie door patiënten (69 procent) dan hun collega’s die aangeven voldoende ondersteuning te krijgen (55 procent). Dit geldt ook voor de ondersteuning die men vanuit hun leidinggevende ervaart: van de werknemers met onvoldoende ondersteuning maakt 68 procent agressie mee, terwijl van de werknemers met voldoende ondersteuning 56 procent daarmee in aanraking komt. Dat medewerkers die onvoldoende ondersteuning ervaren meer te maken hebben met agressie door patiënten geldt bij alle vormen van agressie.

Minder agressie bij een prettige sfeer

Wanneer er een prettige sfeer heerst in het team of op de afdeling ervaren medewerkers in zorg en welzijn minder agressie door patiënten of hun naasten: 58 procent tegenover 70 procent van de werknemers die geen prettige sfeer ervaren. Dit verschil is het meest uitgesproken als het gaat om pesten door patiënten of hun naasten; werknemers die aangeven in een prettige sfeer te werken maken dit minder vaak mee (21 procent) dan werknemers die aangeven dat er geen prettige sfeer is (44 procent).