1. Inleiding
Agressie is een bekend en veelvoorkomend probleem in de zorg- en welzijnssector. In 2024 had 57 procent van de medewerkers in deze sector te maken met agressie door patiënten of hun familie en vrienden, voornamelijk in de vorm van pesten en verbale agressie, zoals schreeuwen en schelden (CBS, z.d.). Een peiling onder zorgmedewerkers laat daarbij zien dat agressie als onderdeel van het werk wordt gezien (NU'91, 2026).
Zowel nationaal als internationaal is het beeld dat de agressie door patiënten is toegenomen, vooral in de nasleep van de covid-19-pandemie (Van Beest, 2025; Rossi et al, 2023). De frequentie van agressie tegen zorgmedewerkers heeft in de afgelopen jaren geleid tot diverse Kamervragen, zoals die over agressie in de geestelijke gezondheidszorg (GGZ; Van Haga, 2023), bij spoedeisende hulpartsen (Van den Hil, 2024) en bij zorgmedewerkers in het algemeen (Van den Hil & Thielen, 2025).
Agressie in zorg en welzijn komt niet alleen door patiënten of hun naasten. Ook door collega’s en leidinggevenden is er sprake van agressie of ongewenst gedrag. In 2024 had 31 procent van de medewerkers in zorg en welzijn te maken met agressie door collega’s of leidinggevenden, waarbij pesten de meest voorkomende vorm van agressie was (CBS, z.d.).
Om de zorg toekomstbestendig te maken, zijn door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en dertien andere partijen in de zorg afspraken gemaakt in het Integraal Zorgakkoord (2022). Het gaat dan onder meer om het behouden van beschikbare zorgprofessionals. Daarbij wordt benoemd dat het werkplezier van medewerkers vergroot moet worden, maar ook dat er aandacht moet zijn voor een veilige werkomgeving en de fysieke en mentale gezondheid van zorgmedewerkers.
Agressie vormt een risicofactor voor de gezondheid en veiligheid van medewerkers. Zo kan agressie van patiënten ernstige psychologische en emotionele gevolgen hebben voor zorgmedewerkers, zoals woede, angst, posttraumatische stress en depressie. Ook leidt blootstelling aan agressie tot meer ziekteverzuim en een lagere arbeidstevredenheid (Lanctôt & Guay, 2014). Een tekort aan personeel en middelen vormt juist een risicofactor voor agressie door patiënten, net als communicatiestoornissen op de werkvloer en tussen zorgmedewerkers en patiënten (Mento et al, 2020; Omroep GLD, 2025).
Het doel van dit artikel is om deze interacties tussen agressie en een ongezonde en onveilige werkomgeving te beschrijven. Het CBS doet daarbij geen uitspraken over oorzaak en gevolg: dat is op basis van dit onderzoek ook niet mogelijk. De volgende onderzoeksvragen zijn geformuleerd:
- in welke mate is sprake van agressie door patiënten of collega’s in de sector zorg en welzijn?
- in hoeverre hangt agressie door patiënten samen met de mentale gezondheid en tevredenheid van medewerkers in zorg en welzijn?
- in hoeverre hangen de arbeidsomstandigheden in zorg en welzijn samen met agressie door patiënten?
Om deze vragen te beantwoorden volgt eerst een overzicht van agressie door patiënten en collega’s door de jaren heen en wordt nagegaan of er verschillen zijn tussen mannelijke en vrouwelijke werknemers en tussen jongere en oudere werknemers. Ook wordt een uitsplitsing gemaakt naar beroep. Vervolgens worden de mentale gezondheid en arbeidstevredenheid van zorgverleners die in aanraking komen met agressie door patiënten of hun naasten onderzocht. Tot slot wordt ingegaan op de vraag hoe onvoldoende personeel en middelen, alsook communicatiestoornissen, samenhangen met het voorkomen van agressie door patiënten of hun naasten.