7. Impact herverdeling van inkomen op verschillende groepen huishoudens

Dit hoofdstuk beschrijft de impact van de herverdeling van inkomen op het inkomen en de besparingen van verschillende groepen huishoudens. Hierbij wordt gekeken naar het gestandaardiseerd inkomen van huishoudens. Het gestandaardiseerd inkomen is het inkomen van een huishouden gecorrigeerd voor het aantal personen in een huishouden, zodat eenpersoonshuishoudens kunnen worden vergeleken met meerpersoonshuishoudens. Ook wordt er rekening gehouden met de schaalvoordelen van samenwonen, bijvoorbeeld dat woonlasten per persoon lager zijn als er meer personen in één huis wonen. Hierdoor kan het inkomen worden gezien als een maat voor de welvaart van (de leden van) een huishouden.

Tabel 7.1 toont het verdiend inkomen, (alternatief) beschikbaar inkomen en besparingen naar inkomensgroepen. De data hebben betrekking op 2022, aangezien data voor 2024 nog niet beschikbaar zijn. De verdeling naar inkomensgroepen is gebaseerd op het beschikbaar inkomen. Dat wil zeggen dat de groep ‘0 tot 10 procent’ de 10 procent van de huishoudens zijn met het laagste (gestandaardiseerd) beschikbaar inkomen. 

De groep met het laagste beschikbaar inkomen had een verdiend inkomen van slechts 6 duizend euro. Het verdiende inkomen van de groep met het hoogste beschikbare inkomen was met 133 duizend euro ruim twintig keer zo hoog.

Door herverdeling, vooral door de overheid en pensioenfondsen, is het beschikbaar inkomen van de huishoudens met een bovengemiddeld beschikbaar inkomen lager dan hun verdiende inkomen. Huishoudens met lage verdiende inkomens gaan er door de herverdeling juist op vooruit. 

De groep met de allerlaagste inkomens gaat er echter maar zeer beperkt op vooruit. Deze groep bestaat onder andere uit:

• Uitwonende studenten: de studiebeurzen zijn op het moment van ontvangen leningen in plaats van een uitkering;
• Mensen die (vervroegd) met pensioen gaan: zij financieren dit uit gespaard vermogen, dat is opgebouwd buiten de pensioenregelingen; en
• Zelfstandige ondernemers die verlies maken.

Zoals uitgelegd in hoofdstuk 6 is een groot deel van de consumptie van de overheid toe te wijzen aan individuele huishoudens. Deze uitgaven kunnen ook gezien worden als inkomen van de betreffende inkomens die vervolgens door hen wordt geconsumeerd, vooral uitgaven aan onderwijs en zorg. Door dit mee te nemen, krijg je het alternatief beschikbaar inkomen. 

Het alternatief beschikbaar inkomen houdt dus rekening met het feit dat een deel van de goederen en diensten die huishoudens consumeren door de overheid wordt betaald. Het alternatief beschikbaar inkomen van de groep met de laagste inkomens was 23 duizend euro. Dat is nog steeds fors lager dan het inkomen van de groep met de hoogste inkomens, maar scheelt nu nog maar een factor vier in plaats van een factor twintig. 

Het grootste deel van het beschikbaar inkomen wordt geconsumeerd. De consumptie, inclusief de overheidsconsumptie die aan individuele huishoudens is toe te rekenen, is voor de hoogste inkomensgroep bijna het dubbele van de consumptie van de laagste inkomensgroep. Voor de lagere inkomensgroepen is de consumptie hoger dan het beschikbaar inkomen.

Ten slotte wordt de inleg of opname van pensioenvermogens toegevoegd om tot de besparingen te komen. Hier is een duidelijk verschil te zien tussen de lagere inkomens en hogere inkomens. De helft van de huishoudens heeft negatieve besparingen, de laagste inkomens ontspaarden 12 duizend euro. Voor een deel van de huishoudens is dit gepland. Leven van een pensioenuitkering wordt bijvoorbeeld gezien als ontsparen. Het eerder gespaarde pensioenvermogen wordt immers opgemaakt. Er zullen echter ook huishoudens tussen zitten die ongewenst niet kunnen rondkomen.

De hogere inkomens spaarden juist fors. De besparingen van de hogere inkomens waren hoger dan de ontsparingen van de lagere huishoudens. De huishoudens als geheel spaarden in 2022 hierdoor 74 miljard euro. Onderliggend zijn er dus wel grote verschillen tussen inkomensgroepen.

Het effect van de herverdeling van inkomen kan ook vanuit de leeftijdsopbouw worden bekeken. Tabel 7.2 toont inkomen en besparingen naar leeftijd van de hoofdkostwinner. 

Het verdiende inkomen van de groep 0 tot en met 24 jaar en de groep 65 jaar en ouder is aanzienlijk lager dan dat van de andere leeftijdsgroepen. In deze groepen werken veel personen niet. De leeftijdsgroep 0 tot 24 jaar bestaat voor een groot deel uit uitwonende studenten, die vanwege hun studie niet (voltijds) werken. In de leeftijdsgroep 65 jaar en ouder zitten veel gepensioneerden. 

De leeftijdsgroep 65 jaar en ouder heeft dankzij pensioen- en AOW-uitkeringen een beschikbaar inkomen dat bijna even hoog is als de leeftijdsgroep 25 tot 34 jaar. Als naar het alternatieve beschikbaar inkomen wordt gekeken is dit zelfs hoger. Een groot deel van de consumptie van de overheid die aan individuele huishoudens kan worden toegerekend betreft zorguitgaven. Aangezien ouderen hogere zorguitgaven hebben, leidt toerekenen van deze uitgaven tot het inkomen van huishoudens tot een grotere stijging van het inkomen van de leeftijdsgroep 65 jaar en ouder dan bij andere leeftijdsgroepen. 

Voor de leeftijdsgroep 0 tot 24 jaar is het beschikbaar inkomen juist lager dan het verdiend inkomen. Een deel van het verdiende inkomen gaat op aan betaalde belastingen en premies, terwijl studiebeurzen die studenten ontvangen leningen zijn en geen inkomen. Deze leningen worden pas bij tijdig afstuderen omgezet in een gift. Deze omzetting wordt gezien als een kapitaaloverdracht (zie hoofdstuk 8). 

Een belangrijk deel van het beschikbaar inkomen van de leeftijdsgroep van 65 jaar en ouder is verkregen door in te teren op het gespaarde pensioenvermogen, wat zoals eerder gezegd wordt gezien als een vorm van ontsparen. In 2022 werd er gemiddeld 8 duizend euro aan pensioenvermogen opgemaakt. De besparingen van de leeftijdsgroep van 65 jaar en ouder zijn dan ook negatief. Door het relatief lage beschikbare inkomen ontspaart ook de leeftijdsgroep 0 tot en met 24 jaar. In middelste leeftijdsgroepen sparen huishoudens juist.