2. Deelnemers aan de economie

De deelnemers aan de economie kunnen worden onderverdeeld in vier sectoren.

Niet-financiële bedrijven

Niet-financiële bedrijven zijn bedrijven die zich bezighouden met het produceren en verkopen van goederen en niet-financiële diensten. Dit zijn meestal bv’s of beursgenoteerde bedrijven. Zelfstandigen zijn niet ingedeeld bij niet-financiële bedrijven, maar bij de huishoudens.

Financiële instellingen

Financiële instellingen zijn bedrijven en instellingen die zich bezighouden met financiële dienstverlening. Deze sector omvat onder andere banken, beleggingsfondsen, verzekeringsinstellingen en pensioenfondsen. Ook bedrijfsonderdelen van buitenlandse multinationals die vanuit Nederland financiële diensten verlenen voor de multinational vallen hieronder. In de volksmond worden dit vaak brievenbusfirma’s of doorsluisfirma’s genoemd.

Overheid

De overheid bestaat onder andere uit de rijksoverheid, provincies en gemeenten. De overheid bestaat ook uit instellingen die door de overheid worden gecontroleerd en diensten voor de maatschappij leveren. Dit zijn onder andere alle scholen in het basis-, voortgezet, en hoger onderwijs, maar bijvoorbeeld ook de politie, het Uitkeringsinstituut Werknemersverzekeringen (UWV) en het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS).

Huishoudens en instellingen zonder winstoogmerk ten behoeve van huishoudens

De sector huishoudens en instellingen zonder winstoogmerk ten behoeve van huishoudens (verder afgekort tot ‘huishoudens’) bevat alle personen die langer dan een jaar in Nederland verblijven, ongeacht hun nationaliteit. Omgekeerd worden Nederlanders die langer dan een jaar in het buitenland verblijven niet tot de Nederlandse huishoudens gerekend.

Als inwoners een eigen bedrijf hebben als zelfstandige, bijvoorbeeld als zzp’er werken, dan wordt dit bedrijf ook tot de sector huishoudens gerekend. Ten slotte worden stichtingen en verenigingen die door huishoudens worden gefinancierd ook tot de sector huishoudens gerekend. Dit worden instellingen zonder winstoogmerk ten behoeve van huishoudens genoemd. Voorbeelden hiervan zijn liefdadigheidsinstellingen, sportverenigingen en politieke partijen.

Relatie tot het buitenland

Voor een goede beschrijving van de Nederlandse economie is het soms ook nodig om transacties en relaties met eenheden buiten de Nederlandse economie te beschrijven, oftewel met het buitenland. Het buitenland wordt alleen beschreven voor zover het transacties of relaties heeft met Nederlandse sectoren.

Het rekeningenstelsel

De manier waarop het CBS de Nederlandse economie moet beschrijven, ligt vast in Europese wetgeving. Deze wetgeving zorgt ervoor dat data van de lidstaten van de Europese Unie onderling vergelijkbaar zijn, waardoor deze data onder andere kunnen worden gebruikt om de afdrachten van lidstaten aan de Europese Unie te bepalen. De wetgeving schrijft in detail voor welke activiteiten wel en welke niet in de economische cijfers moeten worden opgenomen.

In overeenstemming met deze wetgeving wordt de economie in dit artikel gepresenteerd in de vorm van het zogenoemde rekeningenstelsel. Het rekeningenstelsel loopt gestructureerd door de inkomsten, uitgaven, bezittingen en schulden van de deelnemers aan de economie. Het begint met de productie van goederen en diensten. Vervolgens worden hier de verschillende soorten inkomsten bij opgeteld en de verschillende soorten uitgaven van afgetrokken. Het gaat hier bijvoorbeeld om loon, dividenden, belastingen, sociale uitkeringen of consumptie. Dit leidt tot de besparingen. Positieve besparingen, het geld dat een sector overhoudt, kunnen onder andere worden gebruikt om kapitaalgoederen of financiële activa (bezittingen) te kopen, of om schulden af te lossen. Negatieve besparingen, geld dat een sector tekort komt, kunnen onder andere worden opgevangen door financiële activa te verkopen of door schulden aan te gaan. Samen met waardeveranderingen van bestaande bezittingen en schulden, bijvoorbeeld door de stijging van huizenprijzen, leidt dit uiteindelijk tot het vermogen van een sector en van Nederland.

Bij de beschrijving van de economie wordt gebruik gemaakt van de termen middelen (M), bestedingen (B) en saldi (S). Middelen zijn de inkomsten die een sector heeft. Dit zijn meestal echte inkomsten, bijvoorbeeld uit verkopen of uitkeringen. In sommige gevallen zijn dit echter fictieve inkomsten, bijvoorbeeld als er wordt aangenomen dat een eenheid iets aan zichzelf heeft verkocht. Fictieve inkomsten zijn essentieel om data van landen te kunnen vergelijken.

Landen kunnen hun economie op verschillende manieren hebben ingericht. Dit speelt bijvoorbeeld bij het eigenwoningbezit. Voor een huurwoning moet huur worden betaald, voor een koopwoning niet. In 2024 woonde 69 procent van de Nederlandse ingezetenen in een koopwoning. In Duitsland was dit maar 47 procent.

Als alleen de daadwerkelijke huurbetalingen worden geregistreerd, zijn cijfers van Nederland en Duitsland niet te vergelijken. Om de data van Nederland en Duitsland vergelijkbaar te maken, wordt het bewonen van een koopwoning behandeld alsof de huizenbezitter het huis aan zichzelf verhuurt voor een marktconforme prijs. Hierdoor heeft het aandeel van het eigenwoningbezit geen effect meer op de totale huurwaarde van woningen.

Het gebruik van fictieve inkomsten is met name ook nodig om overheidsdiensten te kunnen beschrijven. Er is bijvoorbeeld niemand die de diensten van de politie koopt. Door de diensten van de politie te behandelen als verkopen van de overheid aan zichzelf, kan er een economische waarde aan deze diensten worden gehangen en kan deze waarde worden vergeleken met andere landen of met andere activiteiten.

Bestedingen, of uitgaven, zijn de tegenhanger van de middelen. In geval van fictieve middelen zijn er ook bijbehorende fictieve uitgaven.

Een saldo is het verschil tussen (een aantal) middelen en bestedingen of tussen (een aantal) bezittingen en schulden. Voorbeelden van saldi zijn het bruto binnenlands product en het financieel vermogen.