3. Resultaten – wat is de omvang van materiaalvoorraden?

Dit hoofdstuk presenteert de omvang en samenstelling van de materiaalvoorraden van de Nederlandse maatschappij. De fysieke maatschappij is onderverdeeld in vijf categorieën: infrastructuur, gebouwen, consumentengoederen, transport en het energiesysteem. Daarnaast zijn de materialen ingedeeld naar materiaaltype: constructiematerialen, metalen, biobased materialen, critical raw materials en overige materialen, zoals kunststoffen. Waar relevant worden verdere uitsplitsingen gepresenteerd. De resultaten zijn tevens beschikbaar in de maatwerktabel die bij dit rapport hoort.

3.1 Omvang van materiaalvoorraden in Nederland

De materiaalomvang in Nederland is gestegen van 7103 miljard kilogram in 2020, naar 7167 miljard kilogram in 2022 en vervolgens naar 7194 miljard kilogram in 2024. Een stijging van 1,3 procent over deze hele periode. De stijging komt voornamelijk door de constructiematerialen in gebouwen. Infrastructuur en gebouwen hebben het meeste gewicht aan materiaal opgeslagen. Voor gebouwen kon geen omvang voor 2024 worden berekend; daarom is voor 2024 uitgegaan van de omvang in 2022. Figuur 3.1.1 laat de materiaalvoorraad in miljarden kilogrammen zien per materiaalsoort, gesorteerd van groot naar klein. Kritieke materialen zijn uitgedrukt in kilogrammen de kleinste materiaalcategorie, maar hebben wat betreft afhankelijkheid en milieu-impact een grotere rol. Hoe kritieke materialen in de urban mine zitten komt later in dit hoofdstuk naar voren.

Aangezien in dit totaalbeeld constructiematerialen zwaar overheersend zijn, is dezelfde figuur ook exclusief constructiematerialen weergegeven (figuur 3.1.2).

Figuur 3.1.3 laat de materiaalvoorraad per categorie zien en per materiaalsoort. Als alle materialen worden meegenomen in het totaaloverzicht zijn constructiematerialen, zoals beton, overheersend.

Om een beeld te geven van de andere materiaalcategorieën zijn constructiematerialen in figuur 3.1.4 weer weggelaten. Dan zijn de meeste materialen in gebouwen opgeslagen, voornamelijk metalen, maar ook biobased en overige materialen. Na gebouwen is het meeste metaal opgeslagen in transportmiddelen. Over het algemeen is een stijgende lijn te zien.

Als alle categorieën en materiaalsoorten worden meegenomen in het totaaloverzicht zijn infrastructuur en gebouwen overheersend. Om een beeld te geven van de andere categorieën zijn infrastructuur en gebouwen in figuur 3.1.5 weggelaten. 

3.2 Gebouwen

Voor gebouwen is de omvang berekend voor 2020 en 2022. Gebouwen (woningen en utiliteitsbouw) maken, op weginfrastructuur na, de grootste massa uit van de totale beschikbare urban mine. Gebouwen bevatten bijna 30 procent van alle in kaart gebrachte voorraden op massabasis voor zowel 2020 als 2022.

Figuur 3.2.1 toont de materiaalvoorraad van gebouwen in 2020 en 2022. De totale materiaalvoorraad in gebouwen is tussen 2020 en 2022 met 2,4 procent toegenomen. Binnen de categorie niet-woningen bedraagt de stijging 1,8 procent, terwijl de materiaalvoorraad in woningen met 2,6 procent is gegroeid. Deze stijging hangt samen met de mutatie aan oppervlakte in de BAG. Bij alle type woningen vindt er toevoeging plaats tussen 2020 en 2022, maar bij niet-woningen vindt de meeste toevoeging plaats bij industriegebouwen. De toename per materiaalgroep is relatief gelijkmatig en ligt tussen circa 1 en 2 procent, met uitzondering van de kritieke materialen, waarvoor een afname van 6 procent wordt waargenomen. Deze daling hangt samen met de correctie voor zonnepanelen, warmtepompen en cv-ketels. Omdat de onderliggende dubbeltellingen op verschillende wijze zijn berekend, kan deze correctie tot een lichte vertekening leiden. De materiaalsamenstellingen zijn beperkt tot bouwjaarcohorten tot en met 2018, waardoor toepassingen van recente bouwinnovaties in deze vergelijking niet zijn meegenomen.

3.3 Infrastructuur

Grond-, weg- en waterbouw (GWW)

Vrijwel alle materialen, meer dan 99 procent, in de grond-, weg en -waterbouw bestaan uit constructiematerialen (zie figuur 3.3.1). Binnen deze categorie hebben wegen de meeste materialen opgeslagen, gevolgd door dijken (kustverdediging).

De constructiematerialen in de GWW bestaan grotendeels uit grind, zand, grond en klei dat dient als ophogingsmateriaal. Daarnaast worden bij de wegenbouw gerecyclede materialen en reststoffen ingezet (zie figuur 3.3.2).

Waterinfrastructuur

De materiaalvoorraad waterinfrastructuur bestaat voornamelijk uit constructiematerialen (zie figuur 3.3.3). Ook zijn overige materialen (kunststof) en metalen aanwezig. Het gros van de materialen zit in riolering, waterproductie-installaties en RWZi’s. Ook is er een stijgende trend te zien in 2020, 2022 en 2024. Er is in deze periode meer riolering aangelegd.

3.4 Energiesysteem

Elektriciteitssysteem

Figuur 3.4.1 toont de voorraad van het elektriciteitssysteem in 2020, 2022 en 2024. Er is een groei te zien van 9,5 miljard kg materiaal in 2020 naar 14 miljard kg materiaal in 2024. De groei komt voornamelijk door de groei in windturbines en zonnepanelen (zie figuur 3.4.2 en 3.4.5). De hoeveelheid materiaal in elektriciteitscentrales en de elektriciteitsinfrastructuur is nagenoeg gelijk gebleven (zie figuur 3.4.3 en 3.4.4). De constructiematerialen en metalen bepalen het grootste deel van het gewicht in het elektriciteitssysteem.

De materiaalvoorraad van zonnepanelen is berekend met twee verschillende methodes; met de stock-based methode en de POM-methode (figuur 3.4.5 en 3.4.6). De totale materiaalvoorraad zonnepanelen in 2024, berekend met de stock-based methode en de POM-methode, is respectievelijk 4,9 en 2,4 miljard kg. Een deel van dit verschil is te verklaren doordat bij de stock-based methode constructiematerialen mee zijn genomen en bij de POM-methode niet. De voorraad constructiematerialen bedroeg in 2024 1,5 miljard kg, waardoor er een verschil van 1,1 miljard kg overblijft tussen beide methodes. De aanbeveling is om een nadere analyse uit te voeren naar deze verschillen.

Warmtesysteem

Figuur 3.4.7 toont de materiaalvoorraad van het warmtesysteem in 2020, 2022 en 2024. Er is een lichte daling te zien van 1,16 miljard kg materiaal in 2020 naar 1,12 miljard kg materiaal in 2024. Hierbij moet gezegd worden dat voor cv-ketels de data van 2024 gelijk zijn aan 2022, en voor aardgasinfrastructuur de data van 2024 en 2022 gelijk zijn aan 2020 (zie figuur 3.4.8 en 3.4.9). De materiaalvoorraad van aardgasinstallaties is gedaald van 0,04 miljard kg naar 0,01 miljard kg (zie figuur 3.4.10). Dit komt voornamelijk door de afgenomen aardgaswinning in Nederland.

3.5 Transport

Figuur 3.5.1 toont de voorraad van de transportmiddelen in 2020, 2022 en 2024. Transportmiddelen bestaan grotendeels uit metalen. Landbouwvoertuigen zijn in deze editie van de Materiaalvoorradenmonitor ook meegenomen en laten een relatief groot deel van de materialen zien. Opvallend is de afnemende trend in het gewicht van de schepen. Schepen in de zeevaart en binnenvaart zijn afgenomen door schaalvergroting (minder schepen), scheepseigenaren varen minder onder Nederlandse vlag en oudere schepen verdwijnen uit de Nederlandse vloot door de strenge duurzaamheids- en technische eisen (NML, 2025). Het aantal brandstof-auto’s daalt in de periode 2020-2024, maar de stijging in het aantal elektrische en hybride auto’s is sterker waardoor de materiaalvoorraden in auto’s toenemen.

Figuur 3.5.2 geeft de materiaalvoorraad van transport weer exclusief schepen, auto’s en landbouwvoertuigen aangezien die het totaalbeeld overheersen. De critical raw materials in fietsen, bromfietsen en motorfietsen zijn voornamelijk aluminium.

3.6 Consumentengoederen

Figuur 3.6.1 toont de voorraad van de consumentengoederen in 2020, 2022 en 2024. Er is een lichte groei te zien van 45,6 miljard kg materiaal in 2020 naar 47,3 miljard kg materiaal in 2024. De voorraad van consumentengoederen bestaat voor het grootste deel uit metalen en overige materialen.²⁾ De elektrische machines en overige consumentengoederen hebben het grootste aandeel in gewicht met respectievelijk 21,1 en 15,2 miljard kg aan materiaal (zie figuur 3.6.3 en 3.6.5).