2. Data en methode

2.1 De Gezondheidsenquête

Voor dit artikel zijn de data van de Gezondheidsenquêtes 2001 tot en met 2024 gebruikt. De Gezondheidsenquête is een doorlopend onderzoek onder de Nederlandse bevolking van 0 jaar of ouder in particuliere huishoudens. Het doel van de Gezondheidsenquête is een zo volledig mogelijk overzicht te geven van (ontwikkelingen in) de gezondheid, de medische contacten en de leefstijl van de bevolking in Nederland. 
Elk jaar wordt gestreefd naar minimaal 9 500 deelnemers van 0 jaar of ouder (CBS, Gezondheidsenquête vanaf 2014).

Om verschillen te minimaliseren tussen de samenstelling van de netto steekproef en de totale bevolking wordt een correctie toegepast door middel van een wegingsfactor, gebaseerd op de kenmerken geslacht, leeftijd, herkomst, burgerlijke staat, stedelijkheid, provincie, landsdeel, huishoudgrootte, inkomen, vermogen, enquêteseizoen en, met ingang van 2018, doelgroep (Boonstra, 2019). 

Voor dit artikel zijn alleen respondenten van 12 jaar of ouder meegenomen, omdat de vragen over fysieke en psychische gezondheid alleen aan deze leeftijdscategorie worden gesteld. Ook de leefstijlvariabelen zullen omwille van de vergelijkbaarheid alleen gepresenteerd worden voor respondenten van 12 jaar of ouder. 

2.2 Fysieke en psychische gezondheid

Om de fysieke en psychische gezondheid na te gaan is de Short Form-12 (SF-12) Questionnaire gebruikt. Dit is een verkorte variant van de SF-36 (Short Form-36 Questionnaire), een vragenlijst voor het meten van de subjectieve gezondheidstoestand, bestaande uit 36 vragen (Ware et al., 2001). De SF-12 bestaat uit de volgende twaalf items (zie verder de Bijlage):

1. Een (zeer) goede gezondheid 
2. Beperkingen in dagelijkse bezigheden 
3. Beperkingen in trappen oplopen 
4. Minder bereikt door lichamelijke gezondheid 
5. Beperkingen door lichamelijke gezondheid 
6. Minder bereikt door emotioneel probleem 
7. Minder zorgvuldig door emotioneel probleem 
8. Belemmerd door pijn 
9. Niet energiek 
10. Kalm en rustig 
11. Neerslachtig en somber
12. Beperking in sociale activiteiten 

Op basis van deze twaalf items zijn twee samenvattende maten berekend: een samenvattende maat voor fysieke gezondheid (normscore fysiek) en een samenvattende maat voor psychische gezondheid (normscore psychisch). Een score van 50 of lager op de PCS-12 geldt als grenswaarde voor een minder goede fysieke gezondheid, terwijl een score van 42 of lager op de MCS-12 wordt opgevat op een minder goede psychische gezondheid of ‘klinische depressie’ (Ware et al., 1995).

De informatie uit de SF-12 is alleen beschikbaar voor de jaren 2001 tot en met 2013 en de jaren 2020 tot en met 2024. Tussen 2014 en 2019 waren deze vragen niet opgenomen in de Gezondheidsenquête (zie verder Bijlage 1). De deelvragen over niet energiek, kalm en rustig en neerslachtig en somber zijn wel beschikbaar voor de gehele periode, dus ook voor 2014 t/m 2018 (zie ook in de Bijlage).

2.3 Leefstijlfactoren

De volgende leefstijlfactoren worden in dit onderzoek gerelateerd aan fysieke en psychische gezondheid: roken, (ernstig) overgewicht, het voldoen aan de alcoholrichtlijn en het voldoen aan de Beweegrichtlijnen.

• Roken: het percentage mensen dat ‘ja’ antwoordt op de vraag ‘Rookt u wel eens?’ 
• Overgewicht en obesitas (ernstig overgewicht): het percentage mensen met overgewicht en obesitas. De gebruikte maat voor overgewicht en obesitas is de Body Mass Index (BMI). Deze wordt berekend als het quotiënt van het lichaamsgewicht in kilogrammen en het kwadraat van de lengte in meters [kg/m²]. Voor volwassenen van 20 jaar of ouder betekent een BMI ≥ 25,0 overgewicht en een BMI ≥ 30,0 ernstig overgewicht. Voor personen jonger dan 20 jaar hangen deze grenswaarden af van de leeftijd en het geslacht. 
• Alcoholconsumptie: het aandeel mensen dat voldoet aan de richtlijn voor het consumeren van alcohol: voor volwassenen niet drinken of maximaal 1 glas per dag. Hiervoor wordt de richtlijn gebruikt zoals deze sinds 2015 in de Richtlijnen Goede Voeding van de Gezondheidsraad staat (Gezondheidsraad). Voor 12- tot 18-jarigen geldt sinds 2014 de richtlijn: niet drinken tot je 18de (Trimbos-Instituut, NIX18 voor professionals). 
• Bewegen: het percentage mensen dat voldoet aan de Beweegrichtlijnen zoals deze eind 2017 zijn opgesteld door de Gezondheidsraad (Gezondheidsraad). Personen vanaf 18 jaar dienen minstens 2,5 uur per week minimaal matig intensieve inspanning te verrichten verspreid over diverse dagen, zoals wandelen en fietsen, en minstens tweemaal per week spier- en botversterkende activiteiten te verrichten. Jongeren van twaalf tot en met zeventien jaar dienen minstens elke dag een uur matig matige inspanning te verrichten en minstens driemaal per week spier- en botversterkende activiteiten te verrichten.

Vanwege de wijzigingen in van zowel alcohol- als de Beweegrichtlijnen in 2014 zullen alleen voor de periode 2014 tot en met 2024 de percentages worden weergegeven voor twaalf-plussers. 

2.4 Achtergrondkenmerken

In dit onderzoek zijn de volgende achtergrondkenmerken gebruikt: 

• Geslacht (‘mannen’, ‘vrouwen’),
• Leeftijd (‘12 tot 18 jaar’, ‘18 tot 25 jaar’, ‘25 tot 45 jaar’, ‘45 tot 65 jaar’, ‘65 tot 75 jaar’ en ‘75 jaar of ouder’),
• Onderwijsniveau (‘basisonderwijs, vmbo, mbo1’, ‘havo, vwo, mbo2-4’ en ‘hbo, wo’). Dit wordt alleen weergegeven voor mensen van 25 jaar of ouder, omdat mensen tot 25 jaar nog bezig kunnen zijn met het afronden van hun onderwijs,
• Financiële welvaart (een gecombineerde maat van het gestandaardiseerd besteedbaar inkomen en vermogen van huishoudens, ingedeeld in vijf kwintielgroepen). De welvaart van een huishouden en alle personen in dat huishouden is vastgesteld als de som van het cumulatieve aandeel in het totale inkomen van alle huishoudens en het cumulatieve aandeel in het totale vermogen (zie ook Van den Brakel en Gidding, 2019). 

2.5 Analyses

In dit artikel worden percentages weergegeven per verslagjaar en per bevolkingsgroep. Deze percentages zijn berekend met een enkelvoudige variantieanalyse. Om bij het toetsen op de statistische significantie van verschillen tussen percentages rekening te houden met het steekproefdesign is een logistische regressieanalyse uitgevoerd. Door ook leeftijd in de regressieanalyse op te nemen is nagegaan of verschillen over de tijd significant blijven als rekening wordt gehouden met de vergrijzende populatie (veranderingen in leeftijdsopbouw). 
In dit artikel worden ook cijfers over de fysieke en psychische gezondheid weergegeven die zijn gewogen naar de leeftijdsopbouw in het startjaar (2001). Hiertoe is een weegfactor aangemaakt die ervoor zorgt dat de gewogen uitkomsten voor de jaren 2002 tot en met 2024 zijn gebaseerd op dezelfde leeftijdsopbouw als in 2001.