1. Inleiding

“In 2040 leven alle Nederlanders ten minste vijf jaar langer in goede gezondheid”, dat is de actuele centrale missie van VWS en diverse veldpartijen binnen de vijf missies Gezondheid en Zorg (VZinfo, VWS, Monitor missies Gezondheid en Zorg, 2024-2027).
De levensverwachting bij de geboorte is in de periode van 2001 tot 2024 voor mannen toegenomen van 75,8 tot 80,5 jaar, voor vrouwen van 80,7 naar 83,3. De levensverwachting in als goed ervaren gezondheid steeg voor mannen in dezelfde periode van 61,8 naar 63,5 (Statline, 2024a). Voor vrouwen was de levensverwachting in als goed ervaren gezondheid 62 jaar in 2024 en was er geen (significante) verandering ten opzichte van 2001. Mannen kregen dus zowel gezonde als ongezonde jaren erbij, terwijl er bij vrouwen alleen ongezonde jaren bij zijn gekomen (VZinfo, 2025). 

In de centrale missie wordt een goede gezondheid gedefinieerd als het hebben van een (zeer) goede ervaren gezondheid. Ervaren gezondheid is een subjectieve meting en weerspiegelt het oordeel over de eigen gezondheid (VZinfo, z.d.). Hierbij weegt de respondent die gezondheidsaspecten mee die voor hem of haar relevant zijn. Welke gezondheidsaspecten daarbij belangrijk zijn kan voor iedereen anders zijn en is niet uit deze gezondheidsmaat af te leiden. 

Naast trends in samenvattende maten, zoals gezonde levensverwachting en ervaren gezondheid, worden vooral trends in verschillende afzonderlijke gezondheidsaspecten, zoals astma, bloeddruk, langdurige beperkingen en angst-of depressiegevoelens gebruikt als kernindicatoren voor beleid (Staat van Volksgezondheid, z.d.). 

In dit artikel worden trends in de algehele gezondheidstoestand, waarbij ook naar onderliggende fysieke en psychische dimensies en aparte gezondheidsaspecten hiervan, beschreven. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van de Short Form-12 Questionnaire (SF-12) (zie ook paragraaf 2) (Ware et al., 1995, Ware et al., 1996). Dit is één van de meest gebruikte vragenlijsten om een indicatie van zowel de fysieke en als de psychische gezondheid te geven, en kan worden gebruikt om trends en patronen in de gezondheid van de bevolking te identificeren. De SF-12 bevat de volgende aspecten: (ervaren) gezondheid, beperkingen in dagelijkse bezigheden, traplopen en sociale activiteiten, belemmeringen door lichamelijke gezondheid, emotionele problemen of pijn en het gevoel energiek, kalm, rustig of juist neerslachtig of somber te zijn. 

De SF-12 is in Nederland vaker gebruikt om de fysieke en psychische gezondheid van bepaalde groepen patiënten te beschrijven of tussen groepen te vergelijken (Mols et al., 2009, Jones et al., 2011, Wimmers et al., z.d., Haraldstad et al., 2017). De vragenlijst is echter zelden of nooit toegepast om trends in de fysieke en psychische gezondheid van de gehele Nederlandse bevolking te beschrijven. Ook is er nog weinig onderzoek gedaan of deze overkoepelende gezondheidsmaat dezelfde langdurige trends laat zien als andere afzonderlijke gezondheidsitems en leefstijlfactoren. 
 
In dit artikel wordt daarom ingegaan op de fysieke en psychische gezondheid van de totale Nederlandse bevolking van 12 jaar of ouder in 2024 en over de periode 2001 tot en met 2024. Daarbij wordt ingegaan op de afzonderlijke aspecten van de SF-12. Ook wordt nagegaan of veranderingen in gezondheid in lijn zijn met trends in leefstijlfactoren, zoals roken, drinken, overgewicht en bewegen. De vraag daarbij is of bepaalde ontwikkelingen in gezondheid te relateren zijn aan gelijktijdige veranderingen in rook-, drink- of beweeggedrag.

Dit resulteert in de volgende onderzoeksvragen: 

1. Hoe was het in 2024 gesteld met de fysieke en psychische gezondheid van 12-plussers in Nederland en verschilt dit naar achtergrondkenmerken (geslacht, leeftijd, onderwijsniveau en financiële welvaart)?
2. Hoe heeft de fysieke en psychische gezondheid van 12-plussers zich ontwikkeld tussen 2001 en 2024? Verschillen deze ontwikkelingen tussen mannen en vrouwen en tussen leeftijdsgroepen?
3. In welke afzonderlijke aspecten van fysieke en psychische gezondheid waren er ontwikkelingen tussen 2001 en 2024? 
4. Volgen leefstijlfactoren dezelfde ontwikkelingen als de fysieke en psychische gezondheid? Hierbij wordt gekeken naar roken, (ernstig) overgewicht en het voldoen aan de Beweegrichtlijnen en de alcoholrichtlijn.