Regionale geboortecijfers in Nederland

3. Resultaten

3.1 Gemiddeld kindertal naar regio

Gemiddeld kindertal per vrouw het laagst in grote steden

In 2024 liep het gemiddeld kindertal per vrouw (TFR) tussen gemeenten uiteen van 0,58 op Schiermonnikoog tot 2,50 in Urk. De TFR is het laagst in een aantal grote steden, waaronder Amsterdam, Utrecht, Nijmegen, Groningen en Leiden. Ook in veel gemeenten in Limburg ligt het cijfer relatief laag. De gemeenten met de hoogste TFR liggen in een schuine band over Nederland, van Zeeland via midden-Nederland en Overijssel naar Frŷslan en Drenthe; de zogenaamde Biblebelt. Ook in gemeenten rondom grote steden, waar veel woonwijken met eengezinswoningen zijn, is de TFR vaak hoger dan het landelijk gemiddelde (1,43).



Sterkste daling in Fryslân, Flevoland en Zuid-Holland

In vrijwel alle gemeenten lag het gemiddeld kindertal in 2024 lager dan in 2014; in slechts 6 procent van de gemeenten was de TFR gestegen. Deze ‘stijgers’ – onder andere Doesburg, Lopik en Oisterwijk – lagen verspreid door het land, met een iets hogere concentratie in Limburg. In 2014 lag de TFR in ruim de helft van de gemeenten nog boven de 1,75 (in 2024 was dat gedaald naar bijna 19 procent). Toen tekende zich ook al het patroon af van hogere TFR’s in de Biblebelt en lagere TFR’s in de grote steden. Daarnaast was de TFR laag in Zuid- en Midden-Limburg. Logischerwijs bleef de daling daar tot 2024 beperkter. Ook op andere plekken zette de daling waarschijnlijk al voor 2014 in, aangezien de landelijke TFR al sinds 2010 afneemt. In de provincies Frŷslan, Flevoland en Zuid-Holland was de daling tussen 2014 en 2024 het sterkst: 19 procent. In Zeeland bleef de daling met 11 procent het meest beperkt. In zeer sterk stedelijke gebieden daalde de TFR harder dan in minder stedelijke gebieden.

Ook in oudere studies werden al verschillen gevonden tussen grote steden en het gebied daaromheen, en relatief hoge geboortecijfers in de Biblebelt (De Beer & Deerenberg, 2005; Huisman & De Jong, 2017). Maar dat was niet altijd zo. In 1960 was de TFR juist relatief hoog in het zuidoosten van het land, vooral in Noord-Brabant en Limburg, waar veel katholieken woonden, terwijl protestantse gebieden toen een lagere TFR hadden. Tegenwoordig is dat andersom (NIDI, 2003): juist in de protestantse gebieden ligt de TFR hoger. Ook grote steden hadden destijds nog geen duidelijk lager geboortecijfer, terwijl dat nu wel het geval is.

3.1.3 Huwelijkse vruchtbaarheid, 19601)

Kaartje om een indruk te geven van de huwelijkse vruchtbaarheid in 1960. Opvallendste uitschieters zijn zuidoostelijk Noord-Brabant, noordelijk Zuid-Limburg en de Noordoostpolder met 150 levendgeborenen per 100 gehuwde vrouwen
150 of meer

125 tot 150

100 tot 125

75 tot 100

minder dan 75

1)Aantal wettig levendgeborenen per 100 gehuwde vrouwen, 1960
Bron: CBS (1981). Regionale huwelijksvruchtbaarheid, provinciale cijfers, 1849/1850-1979. Den Haag: Staatsuitgeverij.

 

3.2 Gezinsgrootte en leeftijd moeder

Grote gezinnen komen vooral voor in de Biblebelt

Eerstgeborenen vormen de grootste groep van alle levendgeborenen. In 2024 was bijna de helft van alle levend geboren kinderen het eerste kind van de moeder (46 procent). Daarnaast was 37 procent een tweede kind, 12 procent een derde kind en 5 procent een vierde of volgende kind. Sinds het begin van de jaren tachtig van de vorige eeuw is de verdeling al ongeveer zo (CBS StatLine, 2025b). Het komt maar weinig voor dat moeders meer dan vier kinderen krijgen.

Het aandeel derde en volgende kinderen van alle geboorten in een gemeente geeft een indicatie van de gezinsgrootte. Hoe hoger dit aandeel, hoe groter de gezinnen (zie ook CBS StatLine (2025c) voor aantallen huishoudens met 1, 2 of 3 en meer kinderen). Grotere gezinnen komen vooral voor in de Biblebelt, de strook die loopt van Zeeland, in noordoostelijke richting tot Drenthe en Frŷslan, waar relatief veel protestanten wonen. In Staphorst was 41 procent van de levend geboren kinderen een derde of volgend kind.

Gemeenten met een laag aandeel derde of volgende kinderen liggen vooral in Limburg, Noord-Brabant, Noord-Holland en Utrecht. De grote steden springen er niet speciaal uit. Hoewel daar minder vrouwen kinderen krijgen, hebben degenen die wel kinderen krijgen gemiddeld even grote gezinnen als gemiddeld.

Vrouwen in grote steden het oudst bij eerste moederschap

De leeftijd waarop vrouwen voor het eerst een kind krijgen stijgt al geruime tijd. In 2000 waren vrouwen gemiddeld 29,1 jaar oud bij de geboorte van hun eerste kind. Daarna is deze leeftijd geleidelijk opgelopen tot 30,4 jaar in 2024. Ook tussen regio’s zijn duidelijke verschillen zichtbaar. In een aantal grote steden ligt de leeftijd bij eerste moederschap hoger dan het landelijk gemiddelde. In Amsterdam, Utrecht en Haarlem ligt die zelfs boven de 32 jaar. Relatief vroeg eerste moederschap (jonger dan 29 jaar) komt vooral voor in het zuidwesten en noordoosten van Nederland. In dit patroon is weer de Biblebelt te herkennen, zoals ook bij gezinsgrootte.

3.3 Gemeentelijke kenmerken die verband houden met gemiddeld kindertal per vrouw

TFR lager in gemeenten met meer alleenwonenden en vrouwen geboren in het buitenland

Uit de multivariate analyse blijkt dat verschillende gemeentelijke kenmerken samenhangen met het kindertal per vrouw (TFR). Zo ligt de TFR in een gemeente lager naarmate er meer 20- tot 40-jarige vrouwen alleen wonen. Ook is de TFR lager in gemeenten met een groter aandeel 20- tot 40-jarige vrouwen dat in het buitenland geboren is.

Daartegenover staat dat gemeenten met een groter aandeel vrouwen met een herkomst in Afrika juist een iets hogere TFR hebben, al is dit effect beperkt en het kleinste in het model. Vrouwen die in Afrika zijn geboren en als migrant naar Nederland zijn gekomen krijgen gemiddeld meer kinderen dan vrouwen die in Nederland zijn geboren. Tweede-generatie-migranten met een Afrikaanse herkomst (geboren in Nederland) krijgen juist minder kinderen dan het gemiddelde (CBS StatLine, 2025d). Uitzondering hierop zijn tweede-generatie-migranten met een Marokkaanse herkomst, onder hen is de TFR relatief hoog (CBS, 2024b). Vrouwen die naar Nederland zijn gekomen als vluchteling, of in het kader van gezinsmigratie –en dat is relatief vaak het geval bij vrouwen met een Afrikaanse herkomst– krijgen vaker kinderen in Nederland en blijven vaker definitief in Nederland dan arbeids- of studiemigranten (Boschman, 2012).

Hogere TFR in gemeenten met meer conservatieve protestanten

Het sterkste verband is te zien bij religie. In gemeenten waar relatief veel gestemd wordt op CU en SGP ligt het gemiddeld kindertal per vrouw hoger. Dat bevestigt dat de TFR samenhangt met de aanwezigheid van conservatieve protestanten.

In de analyse is ook gekeken naar stedelijkheid, omdat in landelijke gebieden vaker traditionelere gezinsnormen voorkomen. Maar de mate van stedelijkheid van de gemeente bleek weinig effect te hebben naast het aandeel CU- en SGP-stemmers. Beide aspecten meten min of meer dezelfde culturele waardenoriëntatie, waarbij stemgedrag een betere indicator is dan stedelijkheid. Mogelijk zijn het vooral de CU- en SGP-stemmers zelf die meer kinderen krijgen, maar een hoog aandeel CU- en SGP-stemmers in de gemeente kan ook een indicator zijn voor een traditioneel normen- en-waardenpatroon dat in de hele gemeente geldt. Dat onderscheid is op basis van deze analyse niet te maken.

Hoger inkomen hangt samen met hoger gemiddeld kindertal per vrouw

Ook economische omstandigheden spelen een rol. In het model blijkt dat het mediane jaarinkomen sterk samenhangt met de TFR. Iedere extra duizend euro aan mediaan jaarinkomen in een gemeente betekent een toename van 0,006 kinderen per vrouw. Binnen Nederland ligt het mediane inkomen (dat wil zeggen: het middelste bedrag wanneer de inkomens van alle huishoudens in een gemeente van laag naar hoog worden gerangschikt) hoger in veel gemeenten in de Randstad en in Noord-Brabant, met uitzondering van de grote steden. Aan de randen van Nederland is het mediane inkomen lager (CBS, 2024c).

In een aanvullend model is ook gekeken naar het aandeel uitkeringsontvangers (exclusief AOW) per gemeente. Dit blijkt ook van invloed op de TFR, maar omdat deze indicator op gemeenteniveau sterk samenhangt met het mediane inkomen, is uiteindelijk gekozen om alleen inkomen op te nemen in het model. Van beiden had inkomen het sterkste effect op de TFR.

Meer nieuwbouw hangt samen met hoger gemiddeld kindertal per vrouw

Tot slot speelt de woningmarkt een duidelijke rol. De woningvoorraad in een gemeente heeft de meeste invloed op de TFR via het aandeel nieuwbouw: als een groter percentage van de woningvoorraad bestaat uit woningen die in de afgelopen vijf jaar zijn gebouwd, neemt de TFR het meeste toe.

Andere woningkenmerken, zoals het aandeel eengezinswoningen of koopwoningen, laten ook een verband zien met gemiddeld kindertal per vrouw, maar dit effect is kleiner. Daarom zijn deze variabelen niet in het eindmodel opgenomen.

De regressie-coëfficiënten geven inzicht in welk kenmerk de sterkste samenhang heeft met de TFR, maar ze laten niet direct zien hoe de TFR nu concreet verandert door elk van de kenmerken. Om dat inzichtelijk te maken is op basis van het regressie-model berekend wat er gebeurt met de TFR wanneer één kenmerk verandert en de andere kenmerken (voorspellers) op het gemiddelde worden gehouden. Daarbij is telkens uitgegaan van het laagste, gemiddelde en de hoogste waarde van dat kenmerk. Zo blijkt bijvoorbeeld wanneer het aandeel alleenwonende vrouwen toeneemt van 4,8 naar 13,5 procent, de TFR in een gemeente daalt van 1,68 naar 1,60 kinderen per vrouw.