3. Resultaten

3.1 Indicatoren

Welvaartsniveau van ouders: iets minder in laagste kwintiel

Ruim 1 op de 10 in 2007 geboren kinderen groeide op in een huishouden met het laagste welvaartsniveau (1e kwintiel), en ook ruim 1 op de 10 in een gezin met het hoogste welvaartsniveau. Bijna 30 procent behoort tot de middelste welvaartsgroep. Tussen 2007 en 2021 is het aandeel en het aantal gezinnen in het laagste welvaartskwintiel licht gedaald en dat in het hoogste kwintiel licht gestegen.

Onderwijsniveau van ouders: vaker hbo of wo

Van de in 2007 geboren kinderen heeft 44 procent van de ouders een hbo- of wo-opleiding afgerond. Dit aandeel stijgt naar 53 procent bij in 2021 geboren kinderen. Het aandeel ouders met ten hoogste basisonderwijs, vmbo of mbo-1 daalt van 11 procent in 2007 naar 7 procent in 2021.

Bij lage welvaart minder vaak ouders met hbo of wo

Van de kinderen uit 2007 met het laagste welvaartsniveau heeft 34 procent van de ouders basisonderwijs, vmbo of mbo-1 als onderwijsniveau. Dit aandeel is vrij stabiel tot en met 2021 (zie voor de cijfers van alle jaren de tabel in Bijlage 2). 

Van de groep met de laagste welvaart heeft 14 procent in 2007 ouders met een afgeronde hbo- of wo-opleiding. Dat is afgenomen naar 10 procent in 2021. 

Bij kinderen geboren in 2007 die opgroeien in een huishouden met het hoogste welvaartsniveau heeft 2 procent van de ouders basisonderwijs, vmbo of mbo-1 afgerond. Het aandeel ouders dat een hbo- of wo-opleiding heeft afgerond is met 72 procent van de ouders juist hoog. Dit aandeel is ook het sterkst toegenomen binnen het hoogste welvaartskwintiel, naar 84 procent in 2021.

Kinderen uit de laagste welvaartscategorie hebben dus steeds minder vaak hbo- of wo-opgeleide ouders, kinderen uit de hoogste welvaartscategorie steeds vaker.

Arbeidsparticipatie van ouders

Bij 4 procent van de in 2007 geborenen is werk gedurende de eerste duizend dagen niet de belangrijkste inkomensbron van het huishouden. Dit aandeel loopt tot en met het geboortecohort van 2018 iets op tot 6 procent, en daalt daarna weer licht tot 4 procent in 2021.

Daling arbeidsparticipatie in laagste welvaartsgroep

Voornamelijk in het laagste welvaartskwintiel komen gezinnen voor waarbinnen ouders niet deelnemen op de arbeidsmarkt. De arbeidsparticipatie loopt vanaf 2009 tot 2017 iets af in het laagste welvaartskwintiel, om vervolgens weer iets op te lopen. Het aandeel niet-werkenden is in 2021 met 31 procent aanzienlijk groter dan in 2007 (23 procent).

Eenzelfde trend is zichtbaar voor ouders met een basis-, vmbo- of mbo-1-onderwijsniveau. Onder deze groep daalt de arbeidsparticipatie tussen 2008 en 2017 van 84 naar 69 procent, om vervolgens tot 2021 te stijgen naar 77 procent. 

Gezinsstabiliteit

Ongeveer 5 procent van de in 2007 geboren kinderen woonde de eerste duizend dagen in een eenoudergezin. Dit aandeel stijgt licht, tot 7 procent in 2012-2018 en verder tot 8 procent in 2019-2021. Van de kinderen uit 2007 woonde 19 procent een deel van de eerste duizend dagen in een eenoudergezin. Dit aandeel stijgt enigszins en loopt daarna weer iets af tot 17 procent in 2021.

Stijging aandeel eenoudergezinnen in laagste welvaartsgroep

In de lagere welvaartskwintielen stijgt het aandeel kinderen dat de volledige eerste duizend dagen opgroeit in een eenoudergezin flink, van 19 naar 29 procent. Dit geldt ook voor de groep met een basis-, vmbo- of mbo-1-onderwijsniveau. Daar stijgt het aandeel eenoudergezinnen van 15 naar 31 procent. Het aandeel kinderen dat een gedeelte van de eerste duizend dagen opgroeit in een eenoudergezin neemt onder beide groepen af.

Mentale gezondheid van ouders

Van de in 2007 geboren kinderen groeit 12 procent op met ten minste één ouder die antidepressiva en/of antipsychotica verstrekt krijgt tijdens de eerste duizend dagen. Dit aandeel blijft gedurende de periode 2007-2021 stabiel. 

Lichte daling antidepressiva/antipsychotica bij laagste welvaartsniveau

Verstrekking van antidepressiva en/of antipsychotica komt relatief vaker voor in gezinnen met een lager welvaartsniveau en in gezinnen met ouders met maximaal een basis-, vmbo- of mbo-1-onderwijsniveau. Binnen deze groepen nemen verstrekkingen van antidepressiva en/of antipsychotica in de periode 2007-2021 licht af. Binnen het laagste welvaartskwintiel daalt het aandeel gezinnen waarbij één ouder een verstrekking kreeg van 19 procent (2007) naar 16 procent (2021). Binnen gezinnen met ouders met maximaal een basis-, vmbo- of mbo-1-onderwijsniveau daalt dit van 20 procent (2007) naar 16 procent (2021).

3.2 Stapeling van risicofactoren

Omdat kinderen die in de eerste fase van hun leven een opeenstapeling van risicofactoren ervaren minder kansen hebben om hun potentieel te ontwikkelen (Evans et al., 2013; Schroeder et al., 2018) is gekeken naar het gelijktijdig voorkomen van de vijf risicofactoren. 

Iets minder stapeling

Meer dan de helft van de kinderen groeit op in een gezin zonder (de hier beschouwde) risicofactoren. Dit aandeel ligt in 2021 hoger (62 procent) dan in 2007 (58 procent). Het aandeel kinderen waarbij sprake is van minstens twee risicofactoren in het gezin loopt af van 16 procent in 2007 tot 13 procent in 2021. Het aandeel gezinnen met vier of vijf risicofactoren daalt van 2 procent (2007) naar 1,6 procent (2021).

Stijging in stapeling risicofactoren in gezinnen met lagere welvaart

De mate waarin risicofactoren zich in de eerste duizend dagen opstapelen varieert aanzienlijk tussen gezinnen van verschillende welvaarts- en onderwijsniveaus. Dit is inherent aan de operationalisering omdat beide deel uitmaken van de beschouwde risicofactoren. Daarom komen in het laagste welvaartskwintiel en in de groep met een basis-, vmbo- of mbo-1-onderwijsniveau geen gezinnen voor zonder risicofactor. Een opeenstapeling van alle vijf risicofactoren komt daarom ook alleen voor in het laagste welvaartskwintiel en in de groep met een basis-, vmbo- of mbo-1-onderwijsniveau.

In het laagste welvaartskwintiel stijgt het aandeel gezinnen met drie risicofactoren vanaf 2010 licht. Een soortgelijke trend is zichtbaar binnen de groep met een basis-, vmbo- of mbo-1-onderwijsniveau: het aandeel gezinnen met drie en vier risicofactoren neemt toe.

In het tweede welvaartskwintiel neemt het aandeel gezinnen zonder risicofactor tussen 2007 en 2021 af, terwijl dit in de hogere welvaartskwintielen gelijk blijft of oploopt. Dit wordt verklaard door de toename van het aandeel eenoudergezinnen in het tweede welvaartskwintiel. 

De uitkomsten van de ordinale logistische regressieanalyses onderschrijven dat in de totale groep stapeling van risicofactoren in het gezin minder voorkomt naarmate kinderen later geboren zijn. Uitgesplitst naar welvaartsniveau zijn er grote verschillen. Bij kinderen in een gezin met een hoger welvaartsniveau is er, ook over de tijd heen, in mindere mate opeenstapeling van risicofactoren.

Dit staat in contrast met de ontwikkeling voor kinderen uit gezinnen met een lagere welvaart: zij krijgen over de tijd heen juist meer te maken met een opeenstapeling van risicofactoren in de eerste duizend dagen.

3.3 Sociaal-demografische kenmerken

Herkomst 

Van 25 procent van de kinderen uit de onderzoekspopulatie is ten minste één ouder buiten Nederland geboren. Voor bijna 13 procent van de kinderen zijn dat twee ouders. 

Vaker stapeling risicofactoren bij enkele herkomstgroepen

Vooral in gezinnen met in Marokko of een ander Afrikaans land, de Nederlandse Cariben, Turkije of Suriname geboren ouder(s) is vaker een stapeling van risicofactoren, vergeleken met gezinnen met ouders die in Nederland zijn geboren. 

Wel neemt het aandeel gezinnen zónder risicofactoren onder alle herkomstgroepen toe tussen 2007 en 2021. Bij gezinnen met een ouder die in Turkije is geboren is die stijging het grootst.

Leeftijd moeder

Van de in 2007 geboren kinderen heeft 6 procent een moeder die jonger is dan 25 jaar tijdens de eerste duizend dagen. Dit aandeel daalt naar 3 procent in 2021. Er zijn juist meer kinderen met moeders die aan het einde van de duizend dagen ouder zijn dan 30 jaar: 74 procent van de moeders van de in 2007 geboren kinderen, en 80 procent van die uit 2021.

Aandeel jonge moeders in laagste welvaartsgroep neemt af

Binnen het laagste welvaartsniveau loopt het aandeel moeders boven de 30 jaar op van 56 procent bij in 2007 geboren kinderen, naar 67 procent in 2021. Bij het hoogste welvaartsniveau blijft dit stabiel op 94 procent. Naar onderwijsniveau zijn deze verschillen niet zo uitgesproken als naar welvaartsniveau.

Het aandeel moeders dat tijdens de eerste duizend dagen jonger is dan 25 jaar is in het laagste welvaartskwintiel 16 procent in 2007, en dat loopt af naar 9 procent in 2021. In het hoogste kwintiel is dat ongeveer 1 procent. Wederom zijn de verschillen naar onderwijsniveau niet zo uitgesproken als naar welvaartsniveau.

Juridische vader vaker onbekend in laagste welvaartsgroep

Niet van alle kinderen is een juridische vader bekend. Voor de tussen 2007 en 2021 geboren kinderen is het aandeel kinderen zonder juridische vader stabiel op 3 tot 4 procent. Een onbekende vader komt aanzienlijk vaker voor binnen gezinnen met een lagere welvaart en binnen gezinnen met ten hoogste een basis-, vmbo- of mbo-1-onderwijsniveau. In 2007 is in 14 procent van de gezinnen in het laagste welvaartskwintiel en in minder dan 1 procent van het hoogste kwintiel de juridische vader onbekend. In de gezinnen met basisonderwijs, vmbo of mbo-1 is 10 procent van de juridische vaders in 2007 onbekend. Dit stijgt naar 15 procent in 2021, zowel binnen het laagste welvaartskwintiel als in de groep met basisonderwijs, vmbo of mbo-1.

Verandert de sociaal-demografische samenstelling van de meest kwetsbare groep?

De groep kinderen in gezinnen met een opeenstapeling van vier of vijf risicofactoren is in de periode 2007-2021 van samenstelling veranderd. In 2021 hebben relatief meer van deze kinderen een Nederlandse, Afrikaanse (anders dan de Marokkaanse) of Aziatische (exclusief Indonesië en Turkije) herkomst dan in 2007. Relatief minder van deze kinderen hebben een Marokkaanse, Turkse, of Surinaamse herkomst. Het aandeel kinderen met moeders onder de 25 jaar loopt in de groep met vier of vijf risicofactoren terug in deze periode, en het aandeel kinderen met moeders ouder dan 30 jaar loopt op. Het aandeel kinderen met een onbekende juridische vader stijgt van 35 procent in 2007 naar 41 procent in 2021.