1. Inleiding

Het ervaren van eenzaamheid hangt nauw samen met het ervaren van geluk en tevredenheid met het leven. Mensen die zich sterk eenzaam voelen, zijn minder vaak tevreden met hun (sociale) leven dan mensen die zich enigszins of niet eenzaam voelen (CBS, 2023). 

Hoewel eenzaamheid een subjectieve ervaring is, speelt het zich tegelijkertijd af in een sociaaleconomische context. Mensen kunnen zich eenzaam voelen doordat ze weinig contact onderhouden of zich terugtrekken uit bepaalde sociaal-maatschappelijke situaties, zoals het verenigingsleven of georganiseerde activiteiten. Gevoelens van eenzaamheid kunnen echter ook gemakkelijker ontstaan als er geen geld is om sociale activiteiten te ondernemen of als mensen zich er, bijvoorbeeld op basis van hun achtergrond of herkomst, niet bij voelen horen in sociale situaties (Heylen et al., 2025). Eenzaamheid is daarmee ‘bij uitstek een maatschappelijk fenomeen’, zoals Heylen et al. (2025) reeds constateerden in onderzoek naar de verbanden tussen eenzaamheid en maatschappelijke verschillen. Zij tonen aan dat een lager huishoudensinkomen samenhangt met een hogere mate van eenzaamheid. 

Ook recente cijfers uit de enquête Sociale samenhang en welzijn (SSW) van het CBS laten een dergelijke samenhang zien. Zo was in 2025 van de laagste inkomensgroep 17 procent sterk eenzaam en van de hoogste inkomensgroep 7 procent (CBS StatLine, 2026). Ook blijkt uit ander CBS-onderzoek (Coumans et al., 2025) dat (sterke) eenzaamheid twee keer meer voorkomt bij armen en bijna-armen dan bij mensen die niet (bijna) in armoede leven (respectievelijk 18 en 19 procent tegenover 9 procent). Dit verschil geldt zowel voor emotionele eenzaamheid – waarbij mensen gevoelens van leegte ervaren, mensen om zich heen missen en zich in de steek gelaten voelen – als voor sociale eenzaamheid. Daarbij gaat het om het ontbreken van gevoelens van verbondenheid en vertrouwen in mensen om zich heen (CBS, 2026). 

Naast het inkomen en de sociaaleconomische positie van mensen, houdt eenzaamheid volgens onderzoek ook verband met ervaren discriminatie (Heylen et al., 2025) en het gevoel er niet bij te horen in de maatschappij (Barreto et al., 2021). Verschillende mechanismen zorgen ervoor dat mensen die zich gediscrimineerd voelen of zich buitengesloten voelen, een hoger risico hebben op eenzaamheid (Heylen et al., 2025). 

Dit artikel gaat in op het verband tussen eenzaamheid en zowel individuele als sociaaleconomische en maatschappelijke factoren. Ook wordt de rol belicht van gevoelens van buitengesloten voelen in sociale contacten, op het werk en in de samenleving. Hierbij kan de vraag opkomen of er een verschil is tussen gevoelens van eenzaamheid en buitengesloten voelen. Uit onderzoek naar de samenhang tussen je erbij voelen horen – wat conceptueel vergelijkbaar is met buitengesloten voelen – en eenzaamheid, blijkt dat deze concepten inderdaad een sterke (negatieve) samenhang laten zien. Dus hoe minder iemand zich erbij voelt horen, hoe vaker iemand zich eenzaam voelt (Mellinger et al., 2023). Zij tonen echter ook aan dat beide concepten in relatie tot welzijn een eigen bijdrage hebben en daarmee opgevat kunnen worden als samenhangend, maar niet hetzelfde metend.  

Naast gevoelens van buitensluiting is in dit onderzoek ook gekeken naar de daadwerkelijke deelname aan de samenleving. Uit eerder CBS-onderzoek (Coumans & Schmeets, 2026) bleek dat het gevoel van buitengesloten zijn vooral vaker voorkomt bij mensen die minder deelnamen aan verenigingen, bij het ontbreken van betaald werk en bij mensen die minder vaak sociale contact hebben met naasten. Er bleek geen relatie met het al dan niet geven van onbetaalde hulp of vrijwilligerswerk. In dit onderzoek naar eenzaamheid zijn al deze aspecten meegenomen. In hoeverre ervaren mensen die op deze gebieden minder deelnemen aan de maatschappij een hogere mate van eenzaamheid? Betreft dit dezelfde groepen als bij het buitengesloten voelen? Het hebben van betaald werk wordt in dit artikel opgevat als een sociaaleconomisch kenmerk, maar zegt uiteraard ook iets over de mate van participatie.

Onderzoeksvragen

In dit onderzoek wordt onderzocht hoe aspecten van de sociaaleconomische en maatschappelijke context van mensen en de mate waarin zij gevoelens van buitensluiting ervaren, samenhangen met gevoelens van eenzaamheid. 

De volgende onderzoeksvragen waren daarbij leidend:

1. Hoe verschillen bevolkingsgroepen, inkomensgroepen en verschillende sociaaleconomische categorieën van elkaar in eenzaamheid (algemeen, sociaal en emotioneel)?
2. In welke mate hangt het gevoel van buitengesloten zijn in het sociale leven, werk en de plek in de maatschappij, samen met gevoelens van eenzaamheid?  
3. Hoe hangt de daadwerkelijk deelname aan de maatschappij, zoals sociaal contact, deelnemen aan het verenigingsleven, vrijwilligerswerk en het bieden van informele hulp, samen met eenzaamheid?