Auteur: Rixt de Jong, Chantal Blom, Jocelyn van Berkel, Patrick Bogaart, Corine Driessen, Linda de Jongh-van de Pol, Marjolein Lof, Redbad Mosterd, Sjoerd Schenau
Natuurlijk kapitaal en brede welvaart in Nederland

2. Inrichting van het land in ecosystemen

Om te zien op welke manier, en waar, de verschillende ecosystemen in Nederland een bijdrage leveren aan brede welvaart is het van belang de leefomgeving consistent te karteren en veranderingen door de tijd zorgvuldig te monitoren. In deze studie is gebruik gemaakt van een zo consistent mogelijke kartering van ecosystemen in Nederland voor de jaren 2013, 2015, 2018 en 2020. Allereerst wordt gekeken naar de huidige indeling in ecosystemen. Hierbij worden de 50 ecosysteemtypen ingedeeld in vier categorieën: ‘agrarisch’, ‘bebouwd’, ‘natuur en half-natuur’ en ‘zoet en brak water en kust’. Vervolgens wordt gekeken op welke manier deze ecosystemen een bijdrage leveren aan brede welvaart door te kijken naar de ecosysteemdiensten die zij leveren.

2.1 Ecosysteemtypen in 2020

Onderstaande figuur laat de verdeling van het oppervlak van Nederland zien in de vier categorieën en onderliggende ecosysteemtypen voor het jaar 2020 zien voor het jaar 2020. Verreweg de grootste categorie van ecosysteemtypen is gerelateerd aan de landbouw; bijna de helft van het landoppervlak is agrarisch. De tweede grote categorie is het grotendeels bebouwde en verharde gebied, dat vooral in gebruik is voor wonen, werken, industrie en infrastructuur. Deze overwegend bebouwde categorie omvat echter ook privé-tuinen, evenals een verzameling van niet-bebouwde gebruiksvormen zoals paardenweitjes, bermen en braakliggend terrein (binnen de bebouwde kom). Apart weergegeven zijn groenvoorzieningen (‘groen’ in de figuur) zoals parken en plantsoenen, en ruimte voor recreatie.

Het areaal van de categorie natuur, met daarin groene natuurlijke en halfnatuurlijke gebieden, is net iets kleiner dan de categorie bebouwd. Het grootste aandeel hierin wordt gevormd door bossen, bomenrijen, heggen en hagen, terwijl open natuur zoals heide en natuurlijke graslanden en wetlands minder frequent voorkomen. Bij de laatste categorie, water en kust, is alleen het zoete en brakke water in beschouwing genomen. Ook dit vormt een significant deel van de ecosystemen op en nabij het land. De lange Nederlandse kuststrook met haar duinen en stranden neemt in deze categorie relatief weinig ruimte in beslag. Deze twee categorieën samen representeren een groot deel van de land- en waternatuur in Nederland.

Verdeling van het land in ecosysteemtypen in 2020Dit figuur laat de verdeling van de vier categorieën en een onderverdeling in ecosysteemtypen zien voor het jaar 2020. De vier categorieën zijn natuur, wonen en natuur, water en kust, en landbouw. Verreweg de grootste categorie van ecosysteemtypen is gerelateerd aan de landbouw; bijna de helft van het landoppervlak. De tweede grote categorie is het grotendeels verharde en bebouwde gebied. AgrarischGraslandAkkersBebouwdBebouwd, infraOpenbaar groenOverigNatuurBos/bomenOpen natuurWetlandswater en kustWaterDuin, strandVerdeling van het land in ecosysteemtypen in 2020
  

2.2 Agrarische ecosystemen

Bovenstaande figuur laat zien dat bijna de helft (49 procent) van Nederland valt onder de verschillende ecosysteemtypes in de categorie agrarisch. Hierin nemen akkers een vrijwel even grote plek in als weilanden. Van het akkerland (inclusief de meerjarige teelt) was in 2018 bijna 98 procent in ‘regulier’ gebruik, dat wil zeggen zonder een vorm van natuur- of landschapsbeheer1). Van de weilanden was dit voor bijna 97 procent van het areaal het geval.

Afname agrarische ecosystemen

De omvang van het totale areaal dat valt onder de agrarische ecosysteemtypen is tussen 2013 en 2020 afgenomen met circa 244 km2, oftewel zo’n 1,3 procent. Het is daarom interessant om te kijken in hoeverre landbouwgebied is omgezet in ‘bebouwd’ of in ‘natuur’ of ‘water en kust’. In de figuur hieronder is deze omzetting per provincie weergegeven. De grootste omzetting van landbouwgrond naar een ander soort ecosysteem trad tussen 2013 en 2020 op in de provincies Gelderland en Noord-Brabant, waarbij respectievelijk 152 en 141 km2 van de landbouw-ecosystemen werden omgezet in een andere categorie. Er werd echter ook ‘nieuwe’ landbouwgrond gecreëerd door omzetting vanuit andere ecosysteemtypen. Het nettoresultaat van alle omzettingen van en naar landbouw (weergegeven tussen haakjes), laat zien dat de grootste totale afname zichtbaar was in de provincie Noord-Brabant, met een afname van 58 km2, en dat er een kleine toename van 7 km2 plaatsvond in Friesland. De figuur laat zien dat in alle provincies behalve Zeeland, de grootste omzetting die van landbouw naar bebouwd gebied en infrastructuur (‘bebouwd’) is.

Omzetting van landbouw in andere ecosysteemtypen, bruto en netto, 2013 – 2020Dit figuur laat op een kaart zien in hoeverre landbouwgebied is omgezet in een ander soort ecosysteem zoals ‘wonen en werken of in ‘natuur en semi-natuur’ of ‘water en kust’ per provincie tussen 2013 en 2020. De grootste omzetting is in de provincies Gelderland en Noord-Brabant. De grootste totale afname van landbouw is zichtbaar in de provincie Noord-Brabant er is een kleine toename in Friesland. In alle provincies behalve Zeeland, is de grootste omzetting die van landbouw naar bebouwd gebied en infrastructuur. 48 km268 km265 km294 km221 km2152 km243 km267 km284 km238 km2141 km280 km2(-2 km2)(+7 km2)(-15 km2)(-37 km2)(-5 km2)(-38 km2)(-16 km2)(-7 km2)(-19 km2)(-15 km2)(-58 km2)(-39 km2)Verandering agrarisch land naar:BebouwdNatuurWaterOmzetting van landbouw in andere ecosysteemtypen, bruto en netto,2013 - 2020
 

2.3 Bebouwd gebied en infrastructuur, groenvoorzieningen in bebouwd gebied

Het totale areaal aan ecosystemen van de categorie ‘bebouwd’ vormt met bijna 24 procent de tweede grootste categorie in Nederland. Hieronder vallen alle terreinen die grotendeels bebouwd of bestraat zijn, zoals bebouwing, bedrijventerreinen, wegen en andere infrastructuur. Woongebieden vallen hier ook onder, inclusief de bijbehorende tuinen. Parken, plantsoenen en andere (publiek toegankelijke) groenvoorzieningen binnen de bebouwde kom vallen ook onder deze categorie, maar zijn apart weergegeven.

Verstedelijking en toename bevolkingsdichtheid

Een belangrijke ontwikkeling die over de periode 2013-2020 heeft plaatsgevonden is een toename van het zeer dichtbevolkte gebied. Steeds meer gebieden voldeden aan de grenswaarden2), waardoor tussen 2013 en 2020 sprake was van een toename van het zeer dichtbevolkte gebied van bijna 647 km2 naar 693 km2; een toename van ruim 7 procent. De kaart hieronder laat zien dat die verandering van het oppervlak dichtbevolkt gebied per provincie verschilt. De toename in de provincie Utrecht springt daarbij in het oog, met een toename van circa 19 procent ten opzichte van 2013. In Noord- en Zuid-Holland is de toename relatief klein, maar hierbij moet in acht genomen worden dat deze provincies al zeer dichtbevolkt waren. In Limburg is daarentegen sprake van een afname. De detailkaart hieronder laat zien waar in Utrecht grote verandering zijn opgetreden. Hierbij moet echter worden opgemerkt, dat een relatief kleine toename van de inwonerdichtheid ertoe kan leiden dat een heel gebied ineens aan de randvoorwaarden voldoet. Dat wil zeggen dat in een gebied waarin de inwonerdichtheid al bijna hoog genoeg is om gekarteerd te worden als ‘dichtbevolkt’, slechts weinig nieuwbouw nodig is om aan de hier gebruikte definitie te voldoen. Ook kan er sprake zijn van de omzetting van bijvoorbeeld bedrijfspanden naar woningen, of een toename van het aantal bewoners per pand. Hoewel een toename van het dichtbevolkte gebied dus niet per se tot uitdrukking hoeft te komen in meer bebouwing, heeft deze toename wel invloed op het aantal mensen dat een beroep doet op voorzieningen zoals parken en plantsoenen, en op recreatiemogelijkheden in de wijdere omgeving.

Verandering van de omvang van het dichtbevolkte gebied per provincie en detail rondom de stad Utrecht, tussen 2013 en 2020Dit figuur laat de kaart van Nederland zien per provincie en een gedetailleerde uitsnede van de stad Utrecht zien. De verandering van het oppervlak dichtbevolkt gebied per provincie verschilt. De toename in de stad Utrecht valt op. De detailkaart laat zien waar in Utrecht grote verandering zijn opgetreden. Verandering van de omvang van het dichtbevolkte gebied per provincie en detail rondom de stad Utrecht, tussen 2013 en 20205,7%13,2%2,1%8,3%5,1%-2%6,8%4,2%2,7%19,7%Detailkaart UtrechtLegendaDichtbevolkt gebied 2013Dichtbevolkt gebied 2020