2. Data en methode

2.1 Gezondheidsmonitor

Dit onderzoek maakt gebruik van data uit de 2016- en 2024-edities van de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen. Deze data zijn aangevuld met registergegevens over de arbeidsmarktpositie en de (financiële) welvaartspositie van mensen. De Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen is een onderzoek van GGD’en, CBS en RIVM en heeft als doel om de gezondheid, het welzijn en de leefstijl van de Nederlandse bevolking in kaart te brengen. In 2024 deden ruim 454 duizend personen van 18 jaar of ouder mee aan het onderzoek. Meer informatie over de onderzoeksmethode is te vinden in de onderzoeksbeschrijving. In 2016 werd de Gezondheidsmonitor uitgevoerd onder de bevolking van 19 jaar of ouder. Omdat er onder 18-jarigen weinig mantelzorgers zijn, heeft dit nauwelijks invloed op de vergelijkbaarheid met de uitkomsten van het onderzoek in 2024.

2.2 Mantelzorg

In de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen zijn de volgende vragen opgenomen over het geven van mantelzorg.

Inleidende tekst:
Mantelzorg is de zorg die u geeft aan bekenden die voor langere tijd ziek, hulpbehoevend of gehandicapt zijn. Denk aan uw partner, ouders, kind, buren of vrienden. Deze zorg kan bestaan uit het huishouden doen, wassen en aankleden, gezelschap houden, vervoer, geldzaken regelen, enzovoorts. Mantelzorg wordt niet betaald. Een vrijwilliger vanuit een vrijwilligerscentrale is geen mantelzorger.

Vervolgens werd de vraag gesteld:

Geeft u mantelzorg?

Deze vraag kon beantwoord worden met ‘ja’ of ‘nee’.

Mensen die ‘ja’ antwoordden kregen vervolgens de vragen:

Hoeveel uur mantelzorg geeft u gemiddeld per week, reistijd meegerekend?
Hoelang geeft u al mantelzorg?

De antwoordopties waren ‘korter dan drie maanden’ en ‘drie maanden of langer’.

Ten slotte kregen mensen die aangaven mantelzorg te geven de vraag:

Sommige mensen voelen zich erg belast door de verzorging van een ander. Zij vinden de zorg zwaar en moeilijk vol te houden. Voor andere mensen geldt dat minder. Hoe belast voelt u zich door het geven van mantelzorg?

Hierop kon geantwoord worden met ‘niet of bijna niet belast’, ‘een beetje belast’, ‘redelijk zwaarbelast’, ‘erg zwaarbelast’ en ‘overbelast’.

Aan de hand van deze vragen over mantelzorg zijn de volgende afleidingen gemaakt:

Mantelzorger:
Personen die mantelzorg geven waarbij de mantelzorg al minimaal drie maanden duurt óf de persoon minimaal 8 uur per week zorg geeft.
Zwaarbelaste mantelzorger:
Mantelzorgers die aangeven zich door die zorg 'redelijk zwaarbelast', 'erg zwaarbelast' of 'overbelast' te voelen.
Niet-zwaarbelaste mantelzorger:
Mantelzorgers die zich ‘niet of bijna niet belast’ of ‘een beetje belast’ voelen door het geven van mantelzorg.
Uren mantelzorg per week:
Het gemiddelde aantal uren mantelzorg dat per week wordt verleend door een mantelzorger.

Van ongeveer 1 procent van de mantelzorgers is onbekend of ze zwaarbelast worden door mantelzorg of niet. Deze personen worden wel meegerekend in het totale percentage mantelzorgers, maar worden niet apart weergegeven in de figuren die onderscheid maken tussen niet-zwaarbelaste en zwaarbelaste mantelzorgers.

2.3 Extra variabelen uit het SSB

Om ook uitspraken te kunnen doen over de vraag of, hoeveel en waar mantelzorgers werken, en over hun financiële welvaart, zijn de volgende variabelen vanuit het Stelsel van Sociaal-statistische Bestanden (SSB) aan de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen gekoppeld:

Financiële welvaart:

De financiële welvaart van een huishouden (en de huishoudensleden) is gebaseerd op een maat die informatie bevat over zowel het gestandaardiseerd besteedbaar inkomen als het vermogen van het huishouden. Op grond daarvan zijn huishoudens geordend van laag naar hoog en in gelijke groepen ingedeeld. Huishoudens in de laagste welvaartsgroep hebben een laag inkomen én een laag vermogen. Naarmate het inkomen of vermogen hoger is, wordt een huishouden in een hogere groep ingedeeld. Huishoudens in de hoogste welvaartsgroep hebben een hoog inkomen én een hoog vermogen. Alle personen in een huishouden behoren tot dezelfde groep als het huishouden (zie ook Van den Brakel en Gidding, 2019).

Sociaaleconomische categorie:

Werkzaam
Uitkeringsontvanger
Pensioenontvanger
Scholier/student
Geen eigen inkomen

Daarnaast zijn uitkeringsontvangers verder uitgesplitst naar type uitkering:

Ontvanger werkloosheidsuitkering
Bijstandsontvanger
Ontvanger overige sociale voorziening
Arbeidsongeschikte

Bedrijfstak:

De Standaardbedrijfsindeling (SBI) van werkenden is ingedikt tot de standaardindeling SBI10. De bedrijfstak ‘G-I Handel, vervoer en horeca’ is vervolgens opgesplitst in de afzonderlijke bedrijfstakken handel, vervoer en opslag, en horeca. Ook de bedrijfstak ‘O-Q Overheid en zorg’ is opgesplitst in de bedrijfstakken openbaar bestuur en overheidsdiensten, onderwijs en gezondheids- en welzijnszorg. De reden hiervoor is dat tussen deze bedrijfstakken verschillen in het percentage zwaarbelaste mantelzorgers werden verwacht. Hierdoor zijn uiteindelijk de volgende veertien bedrijfstakken onderscheiden:

A Landbouw, bosbouw en visserij
B tot E Nijverheid, geen bouw en energie
F Bouwnijverheid
G Handel
H Vervoer en opslag
I Horeca
J Informatie en communicatie
K Financiële dienstverlening
L Verhuur en handel van onroerend goed
M tot N Zakelijke dienstverlening
O Openbaar bestuur en overheidsdiensten
P Onderwijs
Q Gezondheids- en welzijnszorg
R tot U Cultuur, recreatie, overige diensten

Omdat in sommige bedrijfstakken relatief weinig mensen werken en daarom de aantallen zwaarbelaste mantelzorgers klein zijn (en grote marges hebben), is gekozen om niet uit te splitsen naar de veelgebruikte SBI21 indeling.

Positie in de werkkring:

Werknemer
Zelfstandige

Positie in de werkkring is bepaald voor alle mensen van 18 tot 75 jaar met inkomen uit loon of inkomen uit onderneming.

Deeltijdfactor:

De relatieve arbeidsduur van de baan ten opzichte van een voltijdbaan in hetzelfde bedrijf of in dezelfde bedrijfssector. In dit artikel wordt de volgende indeling gebruikt:

Deeltijdfactor tot 0,30;
Deelfactor van 0,30 tot 0,60;
Deeltijdfactor van 0,60 tot 0,80;
Deeltijdfactor van 0,80 tot 0,95;
Deeltijdfactor van 0,95 t/m 1,00.

2.4 Analyses

Dit artikel heeft vooral als doel om uitspraken te doen over de groep werkende mantelzorgers. Daarom zijn in dit onderzoek alleen respondenten van 18 tot 75 jaar in de analyses opgenomen. Voor de Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen geldt 18 jaar als de leeftijdsondergrens, terwijl 75 jaar de gebruikelijke bovengrens is die het CBS hanteert bij statistieken over arbeid.

Voordat er ingegaan wordt op de werkende mantelzorgers, worden in paragraaf 3.1 eerst alle mantelzorgers beschreven naar geslacht, leeftijd, financiële welvaart, thuiswonende kinderen en sociaaleconomische categorie. Paragraaf 3.2 gaat vervolgens in op de werkende mantelzorgers. Daarbij zijn alle mensen met loon (als werknemer) of inkomen uit eigen onderneming (als zelfstandige) als werkenden meegeteld, ook als zij meer inkomsten uit een andere bron hebben (bijvoorbeeld pensioen). Werkenden worden uitgesplitst naar bedrijfstak, positie in de werkkring en deeltijdfactor. De uitsplitsing naar deeltijdfactor heeft alleen betrekking op werknemers. Paragraaf 3.3 kijkt tot slot alleen naar de zwaarbelaste werkende mantelzorgers.

De analyses zijn uitgevoerd met SPSS. Met verschillen tussen groepen worden statistisch significante verschillen bedoeld. Om te onderzoeken of er verschillen zijn tussen groepen, is gebruikgemaakt van de SPSS-procedure Complex Samples Logistische Regressie, zodat er rekening wordt gehouden met het steekproefdesign. Voor sommige achtergrondkenmerken wordt bovendien rekening gehouden met de leeftijd van de mantelzorgers, zoals bijvoorbeeld bij het hebben van thuiswonende kinderen. Hiervoor wordt leeftijd aan bovenstaande logistische regressie toegevoegd. In paragraaf 3.3 wordt gerapporteerd over zwaarbelaste werkende mantelzorgers in 2016 en 2024. Verschillen zijn getoetst met de Chi-kwadraat toets van de SPSS-procedure Complex Samples, waarbij rekening is gehouden met het steekproefdesign.

Om te onderzoeken of het percentage mantelzorgers, het percentage zwaarbelaste mantelzorgers en het gemiddelde aantal uren mantelzorg zijn veranderd over de tijd, zijn de cijfers van 2024 vergeleken met de cijfers van 2016.