Bijlage onderzoeksbeschrijving

In deze bijlage worden de opzet en uitvoering van het onderzoek Belevingen 2025 beschreven. Achtereenvolgens komen aan de orde:

1. Dataverzameling
2. Vragenlijst
3. Analysemethoden
4. Gebruikte achtergrondkenmerken

1. Dataverzameling

Doel en doelpopulatie

Het doel van het onderzoek Belevingen (CBS, 2026) is om aan de hand van opvattingen en percepties van inwoners van Nederland een beter beeld te krijgen van gevoelens en standpunten over onderwerpen die leven in de samenleving. In 2025 was het onderzoek gericht op kunstmatige intelligentie (AI) en arbeidsmigratie. De doelpopulatie bestaat uit alle in Nederland wonende personen van 18 jaar of ouder, die geregistreerd zijn in de Basisregistratie Personen (BRP) en die deel uitmaken van een particulier huishouden. De institutionele bevolking – dat zijn personen in inrichtingen, instellingen of tehuizen – behoort niet tot de doelpopulatie.

Enquêtering en onderzoeksdesign

Niet elke volwassene in de doelpopulatie is benaderd voor het onderzoek. Er is een steekproef getrokken van 9 549 mensen. De dataverzameling (ook wel veldwerk genoemd) vond plaats van 23 januari tot en met 30 juni 2025. Personen in de steekproef ontvingen bij aanvang van de veldwerkperiode een aanschrijfbrief (met inloggegevens) met daarin het verzoek om via internet deel te nemen aan het onderzoek. Deelname aan het onderzoek bestond uit het invullen van een vragenlijst en nam ongeveer 25 minuten in beslag.

Twee weken na de aanschrijfbrief verstuurde het CBS een eerste rappelbrief met daarin opnieuw het verzoek om via internet deel te nemen aan het onderzoek. Deze brief is alleen verstuurd aan steekproefpersonen van wie geen respons is ontvangen. Twee weken daarna is een tweede rappelbrief verstuurd aan de steekproefpersonen die op dat moment de internetvragenlijst nog niet hebben ingevuld. Een deel van de mensen die uiteindelijk niet via internet hebben gerespondeerd, is door interviewers aan huis benaderd met het verzoek alsnog deel te nemen. Dit waren vooral mensen uit groepen met een relatief lage internetdeelname, om een betere weerspiegeling van de doelpopulatie in de totale respons te krijgen.

Om de respons te verhogen is er in overeenstemming met CBS-beleid gebruikgemaakt van een incentive. Dat wil zeggen dat respondenten kans hadden om een Apple Watch of een VVV-cadeaubon te winnen.

Respons

In totaal namen 3 834 personen van 18 jaar of ouder deel aan Belevingen 2025. De respons bedroeg daarmee 40,2 procent. Uit de responsanalyse is gebleken dat er sprake is van selectiviteit. Zo nemen vrouwen iets minder vaak deel dan mannen, jongeren minder dan ouderen, mensen in minder welvarende huishoudens minder dan mensen in welvarende huishoudens, en paren zonder kinderen vaker dan mensen in een ander huishoudtype. In andere CBS-onderzoeken en ook in eerdere edities van Belevingen is sprake van een vergelijkbare selectiviteit.

De selectiviteit in de respons is door weging gecorrigeerd, zodat de deelnemers aan het onderzoek een zo representatief mogelijke vertegenwoordiging vormen van de doelpopulatie. Respondenten in minder goed vertegenwoordigde groepen in de steekproef tellen in de analyse zwaarder mee. Er is gewogen naar geslacht, leeftijd, burgerlijke staat, herkomst, huishoudenstype, inkomen, sociaaleconomische positie en (vooral voor het thema arbeidsmigratie) regionale indelingen.

2. Vragenlijst

Inhoud

De vragenlijst van Belevingen 2025 peilt opvattingen over kunstmatige intelligentie (AI) en arbeidsmigratie. De helft van de respondenten kreeg eerst de vragen over AI en daarna de vragen over arbeidsmigratie. Voor de andere helft is deze volgorde omgedraaid. Er is voor deze tweedeling gekozen om eventuele contexteffecten tussen beide onderwerpen te voorkomen. Het deel van de vragenlijst over AI bevat de volgende blokken:

• Ervaring met AI
• AI in het dagelijks leven
• AI op de arbeidsmarkt
• AI in de gezondheidszorg.

Aan het einde van de vragenlijst – na de vragen over AI en arbeidsmigratie – volgt een blok waarin de twee onderwerpen zijn geïntegreerd. Hier wordt respondenten voor verschillende bedrijfstakken gevraagd of zij het personeelstekort in een bedrijfstak liever zouden oplossen met AI of door inzet van arbeidsmigranten.

Kwaliteit

Bij het ontwikkelen van de vragenlijst is veel aandacht besteed aan de kwaliteit, betrouwbaarheid en validiteit van de vraagstellingen. Zo is er gestreefd naar een neutrale, niet-sturende formulering van vragen en gebalanceerde antwoordschalen. Ook zijn stellingen afwisselend positief en negatief geformuleerd om respondenten te stimuleren stil te staan bij elk afzonderlijk item. Daarnaast is zoveel mogelijk het B1‑taalniveau gehanteerd; dit is in alle vragenlijsten van het CBS het geval.

De vragenlijst voor Belevingen 2025 is door het CBS in een kwalitatief onderzoek getest in een face-to-face setting, met proefrespondenten die behoren tot de doelgroep. Op deze manier is onderzocht hoe de vraagstellingen overkomen op verschillende typen respondenten. Indien een vraagstelling te ingewikkeld bleek, is deze aangepast.

3. Analysemethoden

De analysemethoden waarvan in deze publicatie gebruik is gemaakt, worden hieronder kort toegelicht.

Bivariate analyses

In bivariate analyses is de relatie tussen twee variabelen bekeken, in dit geval de relatie tussen enerzijds de ervaringen met en opvattingen over AI en anderzijds de achtergrondkenmerken zoals geslacht, leeftijd en onderwijsniveau. Met behulp van significantietoetsing is bepaald of het verband in de populatie statistisch significant is op basis van het steekproefresultaat.

Betrouwbaarheidsmarges

Belevingen 2025 is een steekproefonderzoek. Dit betekent dat de gepresenteerde cijfers schattingen zijn en betrouwbaarheidsmarges (aangegeven met een boven- en ondergrens) hebben. In dit onderzoek is een betrouwbaarheidsniveau van 95 procent gekozen. Dit betekent dat de werkelijke waarde bij herhaald onderzoek in minstens 95 van de 100 steekproeven zal liggen tussen de boven- en ondergrens die hoort bij de schatting uit de steekproef. De betrouwbaarheidsmarges behorende bij de in deze publicatie gepresenteerde cijfers zijn opgenomen in de Tabellenset die bij de publicatie hoort. Bij kleine groepen zijn de marges groter. In deze publicatie zijn alleen cijfers weergegeven voor groepen met minimaal 100 waarnemingen.

4. Gebruikte achtergrondkenmerken

Om na te gaan of opvattingen over kunstmatige intelligentie verschillen tussen bevolkingsgroepen, zijn uitsplitsingen gemaakt naar een aantal achtergrondkenmerken. Deze achtergrondkenmerken worden hieronder kort omschreven.

Geslacht

Het gaat hier om mannen en vrouwen.

Leeftijd

Leeftijdsgroepen zijn ingedeeld op basis van de leeftijd van de respondent op het moment van enquêteren.

Onderwijsniveau

Het onderwijsniveau is in de meeste gevallen het hoogst behaalde (zelf gerapporteerde) onderwijsniveau. Bij mensen die een opleiding volgen, is het niveau van die opleiding als hoogst behaalde onderwijsniveau genomen. Het onderwijsniveau bestaat uit drie categorieën: (1) basisonderwijs, vmbo of mbo1, (2) havo, vwo of mbo2-4 en (3) hbo of wo.

Herkomst

Herkomst wordt vastgesteld op basis van registerinformatie over of iemand en diens ouders wel of niet in Nederland zijn geboren. In deze publicatie wordt onderscheid gemaakt tussen mensen met een Nederlandse herkomst (zelf en beide ouders in Nederland geboren), mensen die zelf in Nederland geboren zijn maar hun ouder(s) niet (tweede generatie) en mensen die in het buitenland geboren zijn (migranten).

Financiële welvaart

De financiële welvaart van een huishouden (en de huishoudensleden) is gebaseerd op een combinatie van het gestandaardiseerd besteedbaar inkomen en het vermogen. Op grond daarvan zijn huishoudens geordend van laag naar hoog en in vijf gelijke groepen (20-procentsgroepen) ingedeeld. Huishoudens in de laagste welvaartsgroep hebben een laag inkomen én een laag vermogen. Naarmate het inkomen of het vermogen hoger is, wordt een huishouden in een hogere groep ingedeeld. Huishoudens in de hoogste welvaartsgroep hebben een hoog inkomen én een hoog vermogen. Alle mensen in een huishouden behoren tot dezelfde 20-procentsgroep als dat van hun huishouden.