1. Inleiding
Dit rapport maakt onderdeel uit van het onderzoeksprogramma “Energietransitie Integraal Kostenbeeld (EIK)”. Dit onderzoeksprogramma heeft tot doel om een integraal en samenhangend kostenbeeld te schetsen van de energietransitie in Nederland voor zowel de huishoudens, bedrijven en overheid. Het programma wordt uitgevoerd door de Kenniscoalitie Energietransitie (KCET) die bestaat uit onderzoekers vanuit CBS, CPB, PBL, RVO en TNO.
De rol van het CBS in het EIK-programma is het verzamelen van beschrijvende statistieken over het heden en verleden. Deze dienen als statistisch fundament, bijvoorbeeld om ‘brown fields’ te modelleren in de diverse model- en scenariostudies die eveneens binnen EIK worden uitgevoerd. Het is wenselijk om in het EIK-programma de daadwerkelijke energiekosten die worden gedragen door de Nederlandse energiesector, -gebruikers en overheden als vertrekpunt te nemen. Daarbij komt ook de rol van de overheid in beeld zoals bij het beprijzen of subsidiëren van energieomzetting en -gebruik: zowel fossiel als duurzaam.
De statistieken die worden verzameld binnen het EIK-programma dienen bij voorkeur te worden verankerd in de bestaande internationale statistische classificaties en definities. Hierdoor blijft de vergelijkbaarheid met reeds bestaande statistieken over energie, economie en overheidsfinanciën, nationaal en internationaal, behouden.
Het statistisch onderzoek in werkpakket 6 van EIK richt zich op het in kaart brengen van de inkomsten en uitgaven van de Rijksoverheid in relatie tot de energietransitie. Hierbij wordt de werkwijze voortgezet die eerder is gepresenteerd in de Klimaatrekening voor de sector Overheid | CBS. Deze haalbaarheidsstudie is uitgevoerd als onderdeel van het prioritaire onderzoeksthema dat in 2023 van start ging, en waarmee het CBS beoogde om statistieken te ontwikkelen die raken aan de Europese “Green Deal”.
In het EIK-programma is de focus verlegd van klimaat naar beleidsmaatregelen die de energietransitie raken. Het gestelde doel binnen EIK is het samenstellen van een Overheidsrekening Energietransitie (ORET). Veel van de maatregelen in de Klimaatrekening zijn relevant voor de ORET maar niet allemaal. Bijvoorbeeld, maatregelen om het broeikasgas methaan in de landbouw te reduceren zijn in de Klimaatrekening wel meegeteld maar vallen buiten scope van de ORET. Immers, deze methaanemissies zijn niet gerelateerd aan de winning, omzetting of het verbruik van (fossiele) energie.
De ORET heeft als doel om aan de energietransitie gerelateerde inkomsten en uitgaven van de overheid in kaart te brengen, waar mogelijk, gebruikmakend van de systematiek van het Europees Systeem van Rekeningen (ESR-2010). Het ESR-2010, hierna aangeduid als ESR, is een wettelijk verplichte Europese standaard voor de nationale rekeningen en is leidend bij het vaststellen van het overheidssaldo en de overheidsschuld. De aansluiting van de ORET op het ESR zorgt ervoor dat inzichtelijk wordt gemaakt wat de consequenties van de energietransitie zijn op de overheidsfinanciën, ook in het kader van de Europese begrotingsregels.
Hoewel werkpakket 6 zich primair richt op de Rijksoverheid heeft de ORET, net als de tekort- en schuldcijfers bij voorkeur een bredere scope. In theorie dient te worden gekeken naar alle eenheden binnen de sector overheid (ESR, S.13) die een rol vervullen bij de energietransitie. Zo is bij het beleid rond de energietransitie in recente jaren een groeiende rol weggelegd voor lokale overheden zoals provincies en gemeenten. En bij de financiering van de energietransitie zijn weer andere overheidseenheden betrokken zoals InvestNL, Groenfonds en de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen.
De praktijk is echter weerbarstig. In dit rapport is allereerst gekeken naar de inkomsten en uitgaven van het Rijk en de uitgaven van provincies en gemeenten voor zover deze gefinancierd zijn met specifieke uitkeringen vanuit het Rijk.
In dit rapport worden de resultaten van de ORET gepresenteerd voor de jaren 2019-2024. Het streven is om de ORET jaarlijks te actualiseren. Daarnaast beogen we om in het komend jaar de reikwijdte van de ORET te verbreden naar andere delen van de sector overheid. Ook wordt in 2026, in afstemming met het werkpakket 7 van EIK, onderzoek gedaan naar de rol van de overheid bij het financieren van de energietransitie.
In 2026 is er enige onderzoeksruimte beschikbaar om de ORET zo goed mogelijk aan te laten sluiten aan de wensen van de gebruikers. Dit rapport is nadrukkelijk bedoeld als een uitnodiging aan potentiële gebruikers voor het geven van feedback.