1849-1889: Scheuren in het hervormde bolwerk

De Nederlandse Hervormde kerk (voorheen: Nederduitse Gereformeerde kerk) was eeuwenlang de dominante protestantse kerk in Nederland. In de loop van de 19e eeuw begon het hervormde bolwerk echter scheuren te vertonen.

Kritische kerkleden die het niet eens waren met de presentie van de hervormde kerk begonnen in de negentiende eeuw hun eigen kerkgenootschap. Dit gebeurde voor het eerst in 1834 met Hendrik de Cock en vervolgens in 1886 met Abraham Kuyper. Deze afscheidingen kostten de hervormde kerk in 1889 8 procent van zijn aanhang.

Aan het begin van de negentiende eeuw bestond de kerkelijke bevolking nog hoofdzakelijk uit Nederlandse hervormden en katholieken. De godsdienstige verscheidenheid was gering, kleinere kerkgenootschappen als de doopsgezinden, remonstranten, luthersen en Israëlieten (dit was de benaming in die tijd voor gelovige joden) hadden vaak maar enkele duizenden leden. Limburg en Drenthe waren zelfs zo goed als godsdienstig homogeen: Drenthe was voor 97 procent hervormd, Limburg voor 98 procent katholiek. Kleinere gezindten zaten sterk regionaal geclusterd. In Friesland was een relatief grote groep doopsgezinden (7,5 procent), in Noord-Holland, en dan vooral in Amsterdam, zaten relatief veel Israëlieten (6,0 procent). Slechts 300 mensen hadden bij de godsdiensttelling van 1809 aangegeven niet tot een kerkgenootschap te behoren.

Afscheiding en wederkeer

Bijna een halve eeuw later was aan dat beeld maar weinig veranderd. Getalsmatig het meest spectaculair was in 1849 de uittreding van 40 duizend orthodoxe hervormden uit de – in hun ogen – te moderne en te liberale hervormde kerk. Deze afscheiding begon in 1834 in Ulrum (Noord-Groningen), waar de predikant Hendrik de Cock vanaf de kansel opriep om terug te keren tot het geloof der Gereformeerde vaderen, spoedig gevolgd door het aanbieden van een Acte van Afscheiding of Wederkeering. Daarmee was de afscheiding een feit. Op grond van een artikel in Wetboek van strafrecht dat het bij elkaar komen van aanhangers van niet officieel erkende gezindten in groepen van meer dan twintig mensen verbood, traden de autoriteiten hard op tegen de afgescheidenen. In vele gemeenten zijn soldaten ingekwartierd, vele afgescheidenen zijn veroordeeld. De afscheidingspredikant De Cock heeft drie maanden gevangen gezeten en is uit zijn ambt gezet. Dat lot trof meer predikanten, onder wie Hendrik Pieter Scholte, afscheidingspredikant in de gemeente Doeveren en Genderen.

Christelijk afgescheiden, 1849
GemeenteBevolking 18+ (%)
Bunschoten0
Urk0
Barendrecht0
Zuidland0,2
Serooskerke (W)0
Lange Ruige Weide2
Philipsland (St.)23,9
Maassluis0,2
De Werken c.a.26,2
Zwartsluis0,5
Adorp3,1
Vrouwenpolder0,1
Middestum20,4
Almkerk25,8
Heinenoord0,4
Waarder0,2
Bedum7,9
Grootegast8,7
Klundert2,9
Achtkarspelen1,2
Rijnsburg11,9
Broek op Langedijk0
Tienhoven (U)0
Krabbendijke0
Oldekerk10,7
Oostdongeradeel0,2
Kollumerland1,9
Ferwerderadeel8,9
Aagtekerke5,7
Heesbeen c.a.37,7
Ulrum28,3
Oldehove7
Ottoland0
Hardenberg (stad)0,7
Lekkerland (Nieuw-)2,2
Lier (De)0
Kruiningen3,3
Maasland2,7
Grijpskerke2,8
Beijerland (Nieuw-)0
Aalten4,3
Winsum3
Grijpskerk4,7
Dantumadeel4
Bierum10,9
Smallingerland9,7
Meliskerke0
Moerkapelle0
Opperdoes14,1
Hoogeveen15,4
Rijswijk (NB)10,8
s Gravenmoer1
Hardenberg (Ambt)7,5
Ten Boer21,1
Stedum9,8
Leek14,8
Baflo11,7
Loppersum15
Pernis7,2
Baarland13,3
Duivendijke0
Laurens (St.)0,2
Breukelen-st.Pieter1,9
Leiderdorp0,9
Zalk en Veecaten0,3
Nijkerk0,7
Werkendam13,9
Bruinisse0
Langerak20,1
Nieuwerkerk5,9
Papekop0
Ezinge8,3
Giessen-Nieuwkerk1,3
Vollenhoven (Ambt)2,4
Leimuiden1,1
Aarlanderveen0,6
Hoogkerk7,1
Axel4
Oud-Vossemeer1,7
Uithuizermeeden13,8
Zaamslag1,3
Aduard4,7
Koudekerk2,6
Leens15,1
Tietjersteradeel2,5
Stellendam0
Zuilichem5,9
Driebergen0
Marum5
Zuidhorn4,8
Nijeveen16,1
Warffum11,8
Borssele7,6
Ommen (stad)7
Lemsterland0,1
Wymbritseradeel1,5
Veere1,5
Koudekerke1,8
Dokkum1
Rijssen2,1
Onstwedde16,8
Westdongeradeel0,3
Schoonrewoerd1,2
Smilde15,3
Moordrecht1
Ridderkerk0,6
Willige Langerak8,1
Kantens8,6
Oudshoorn0,1
Barwoutswaarder1,1
Molenaarsgraaf2,4
Giessendam10,1
Heer Arendskerke13
Gramsbergen0,4
Kerkwerve0
bildt ('t)0,4
Oostkapelle0,2
Hoogvliet0
Zevenhoven1,5
Barradeel3,8
t Zandt10,2
Diever14
Giessen13,6
Tholen1,6
Ommen (Ambt)13,6
Mijdrecht1,3
Midwolda2,4
Boskoop4,4
Vrijhoeve -Capelle2
Hazerswoude1,7
Ham (Den)7,3
Willemstad2,5
Doornspijk0,5
Nederhorst den Berg0
Poortvliet0,1
IJlst0,8
Uithuizen6,9
Barneveld0,4
Andijk8,6
Beilen0
Peursum7
Nieuwerkerk a/d Ijssel0,1
Zweelo12,5
Heerde9,6
Hoenkoop0
Elkerzee0
Andel. (Op en Neer-)11,6
Hattem9,7
Ruinerwold14
Ooltgensplaat0,8
Eenrum1,4
Meeden4,3
Nieuwleusen5,4
Genemuiden6,9
Nigtevecht0,2
s-Gravenzande0,4
Westmaas4,5
Ermelo0,9
Nieuwe-Pekela8,1
Sprang6
Wonderadeel0,5
Ouderwater1,2
Rozenburg4,1
Herwijnen15,3
Haamstede1,4
Hasselt2,5
Harmelen0,8
Zwijndrecht1,5
Appingedam8,4
Haren3
Wilnis0,9
Westbroek7,1
Beijerland (Zuid-)7,1
Oldebroek8,7
haskerland1,2
Laagniewkoop5,4
Achttienhoven6,1
Doorwerth0
Bleiswijk0,7
Avereest5,1
Wissekerke0,3
Piershil0
Gaasterland0,03
Kampen0,9
Dinteloord c.a.0,2
Scheemda1,3
Rhoon0,1
Kloosterburen6,2
Kamperveen0
Annaland (St.)0,9
Biggekerke0,8
Ede0,3
Yerseke3,2
Harderwijk0,2
Marken0
Zwammerdam1,9
Stad a/'t Haringvliet1,1
Wildervank10,6
Domburg3,1
Bergambacht1,6
Middelburg1,1
Steenwijk4,6
Zoutelande2,6
Colijnsplaat1,1
Delftzijl11,4
Franeker2,6
Zwartewaal0,2
Kamerik1,1
Oudelande6,1
Sneek1,3
Veen7,7
Zaandam0,8
Staphorst0
Rilland-Bath0
Dwingelo15,9
Nisse0,2
Loosdrecht4,8
Haarlemmermeer
Bodegraven6,2
Schoonebeek
Snelrewaard2,4
Oosterhessel4,4
Opsterland1,1
Rijnsaterwoude0
Slochteren5,8
Naaldwijk0,9
Westerbork11,8
Rietveld0
Hoedekenskerke3,6
Gasselte5,6
Utinggeradeel0,5
s Heer Abtskerke3,7
Ouderkerk a/d Ijssel0,1
Noordwijk6,1
Brandwijk0
Brouwershaven0
Waddinxveen0
De wijk8,4
Zuidwolde4,8
Gameren6
Bommel (Den)0
Kockengen8,7
Hennaarderadeel0,7
Sleen2,4
Lopik2,1
Leeuwarderadeel0,7
Putten0
Poederrooien7,5
Hellevoet (Nieuw-)0
Wolphaartsdijk6
Menaldumadeel1,6
Borger10,4
Ritthem0,2
Hoek2,8
Hindeloopen7,1
Alblasserdam3,6
Hellendoorn5,6
Scherpenisse0,6
Ijsselmonde0
Naarden0
Poortugal0,4
Nieuwolda1,1
Schipluiden0
Waarde1
Nieuwpoort4,4
Termunten1,7
Sassenheim0
Oosterland1,8
Loenersloot5,7
Alkemade0
Leerdam2,8
Drongelen c.a.7,2
Monster0,6
Tienhoven (ZH)8,1
Kapelle1,7
Woubrugge3,1
s-Gravendeel1,4
Hemelumer Oldehaert1,9
Oude-Pekela2,1
Sloten (F)1,4
Rheden1,4
Zwollerkerspel1,2
Groningen1,1
Enkhuizen1,5
Vlaardingen1,3
Melissant0,6
Bleskensgraaf0
Linschoten2,1
Arnemuiden1,5
Baardendeel0,8
Helder (Den)0,2
Coevorde1,6
Odoorn3,4
Veenendaal0
Sliedrecht1,8
Schoonhoven2,2
Franekeradeel3
Zevenhuizen0,6
Roden2,2
Schore2
Baarn0
Emmen1,7
Alphen0
Vrijenban1
Abcoude-baarnbrugge0,6
Noordeloos15,5
Vreeland0
Benthuizen0
Beijerland (Oud-)0,3
Heinkenszand6,9
Nieuwer-Amstel1,4
Doorn0,2
Willeskop1,2
Dussen c.a.4,4
Middelharnis0,7
Vreeswijk0
Bolsward1,8
Spijkenisse0
Benschop2,1
Ooststellingwerf6
Zuidbroek1,4
Goes5
Holten4,5
Meppel2,9
Mijnsheerenland1,2
Katwijk3,4
Hekendorp2,4
Assen4,9
Hoogezand0,5
Aar1,6
Zierikzee1
Hellevoetsluis1,9
Hof van Delft1
Zoeterwoude0,1
Usquert2,7
Fijnaart c.a.0,6
Workum2,3
Wilsum0,2
Dalfsen3
Harlingen0,9
Amerongen0
Terneuzen3,3
Nieuwveen0
Driewegen4,9
Watergraafsmeer0
Valkenburg0
Oegstgeest1,2
Engwirden3,6
Voorschoten0,1
Nieuwland0,6
Blokzijl0,2
Lisse0
Loosduinen0
Hendrik-Ido-Ambacht0
Zonnemaire0
s Gravenpolder3,1
Veendam1,9
Geldermalsen0,1
Schoterland1,7
Gouda0,1
Montfoort0,2
Rijsenburg0
Grafhorst0,2
Oost- en West-Souburg0,7
Doniawerstal2,8
Amsterdam0,3
Soest0,5
Hardinxveld2,8
Voorhout0,8
Puttershoek1,8
Ouder-Amstel0
Haaften3,2
Leersum0
Heerjansdam5,5
Noorddijk0,9
Delft0,6
Noord-Scharwoude0,3
Elburg2,5
Wierden2,1
Vianen0,8
Zeist1,3
Wanneperveen3,1
Zegwaard0
Veldhuizen0
Rotterdam0,3
Vlagtwedde4,3
Wormer0
Krimpen a/d. Lek.0
Vollenhoven (stad)0
Hillegersberg1
Zwolle1
Nederhemert0,3
Steenwijkerwold1,1
Schiedam2,3
Capelle a/d. Ijssel0
Breukelen-Nijenrode0,3
Anna Paulowna0
Lexmond3,2
Zegveld0
Oostzaan0,1
Vries2,4
Wormerveer0
Sappemeer2,5
Hillegom0,3
Spaarndam0
Overschie0
Apeldoorn4,1
Meeuwen c.a.5,7
Rockanje0
Rauwerderhem4,1
Renswoude1,8
Bussum0
Numansdorp2,4
Buiksloot0
Winschoten0,8
Ruwiel0
Gorinchem3,7
Zuidzande0
St Maarten0
Stavoren0,6
Serooskerke4
Reeuwijk0
Monnikendam0,1
Berkel c.a. 0
Buurmalsen0,1
Brielle0,2
Ouwerkerk0,1
Schiebroek0
Burgh0,9
Vorden0
Nieuwkoop0,7
Woerden0,8
Renesse0
Texel0,2
Huizen0,7
Landsmeer0
Dinxperlo3,6
Haarlemmerlieden en Spaarnwoude0
Renkum0,6
Maarsseveen0
Heukelum1,2
Muntendam0,9
Ruine4
Kesteren0,7
Vlissingen0
Meerkerk2,6
Leiden0,7
Langbroek0
Kuinre0
Vuren10,6
Hilversum1,4
Voorburg0,6
Utrecht0,2
Weststellingwerf0,2
Heenvliet0
Ransdorp0,2
Warmenhuizen2,3
Herkingen0,8
Wageningen0,04
Dordrecht0,8
Weesp0,04
Ijsselstein0
Sommelsdijk0,5
Leeuwarden0,5
Pijnacker0,9
Heteren0
Eemnes0
Epe1,1
Medemblik0,7
Capelle1,8
Kloetinge3,1
Rijswijk (ZH)0,04
Bild0,6
Bennebroek0
Sloten0
Geervliet0
Strijen1,5
Schoondijke0,1
Jutphaas0
Berkenrode0
Scherpenzeel1
Jaarsveld0,4
Noordbroek0,4
Wisch2,8
Amersfoort1
Vlaardingerambacht0
Oostvoorne1,2
S Graveland3,3
Uithoorn0,4
Almelo (stad)0
Noordwelle0
Zutphen0,3
Woudrichem1,2
Westzaan0,3
Beverwijk0
Noordgouwe0,1
Bergschenhoek0,3
Winkel0
Kats2,1
Loenen0,2
Idaarderadeel0,3
Nieuwenhoorn0,8
Kortenhoef3,9
Brakel3,1
Nieuwendam0
Hagestein0
Nootdorp0
Velzen0
Maasdam0,6
Oostburg0
Groot-Ammers2,3
Doetinchem(stad)0,4
Oud-Alblas (Oud-)0,3
Enschede0
Rossem0,9
Vleuten0,2
Maartensdijk1
Steenderen0
Arnhem0,6
Ouddorp0,3
Muiden0
Dubbeldam2,3
Aalsmeer0,2
St Pancras0
Vinkeveen0,6
Ellemeet0
s-Gravenhage0,3
Zuilen0
Wedde0,2
Wijngaarden0
Gouderak0
Deventer0,6
Haarlem0,02
Westervoort0,1
Hemmen0
Ameland0
Borculo1,6
Heusden1,4
Everdingen0
Wijhe0,7
Alkmaar0,6
Winterwijk0,7
Waardenburg0,4
Heino0,4
Zelhem0,6
Norg0,8
Dreischor0
Veur0
Broek in Wateland0
Diemen0,1
Zevenbergen1,8
Hekelingen0
Zaandijk0
Gendringen1,3
Haastrecht0
Zoetermeer0
Goudriaan6
Valburg0
Heerhugowaard0,3
Bergen op Zoom0,2
Wassenaar0,4
Goudswaard0
Harenkarspel0,3
Zuid- Scharwoude3
Hoogblokland1,3
Maarssen0
Heerenhoek2,1
Doesburg0,1
Weesperkarspel0,3
Rolde1
Culenborg0,2
Ameide2,4
Nieuwe-Schans0
Zuidlaraen0,5
Schermerhorn0
Beerta0
Gieten1,8
Beusichem0,1
Lochem0,2
Gorsel0,2
Terschelling0
Aardenburg0
Peize1,6
Edam0,4
Lekkerkerk0
Hengelo0
Laren (G)0
Almelo (Ambt0,03
Maarn0
Krimpen a/d. Ijssel0
Bovenkarspel0,1
Voorst0,3
Maartensdijk (St.)0,5
Kerkwijk0,7
Ijsselmuiden1
Werkhoven0
Westkapelle0
Oudendijk0
Made c.a.0,1
Finsterwolde0
Vriezenveen2,2
Bloemendaal0
Klaaswaal1,7
Blankenham0
Nieuw- en St. Joosland4,1
Heemstede0
Vledder0,8
Dalen0,3
Kedichem0
Schalkwijk0
Lonneker0
Arkel0,2
Vlist3,9
Polsbroek2,3
Purmerend0,1
Katwoude0
Stolwijk1,2
Kortgene0
De Rijp0
Hoorn0,2
Koog a d Zaan0
Streefkerk0,4
Ruurlo0
Tonge (Nieuwe-)0
Oudkarspel0
Wieringen0
Wateringen0,1
Krommenie0
Bellingwolde0,1
Breskens0,2
Tiel0,3
Brummen0,03
Kattendijke1,2
Ilpendam0
Ophemert0
Zaltbommel0,4
Egmond aan Zee0
Oudenrijn0
Wemeldinge3
Asperen1,2
Neede0
Havelte0,8
Tonge (Oude-)0
Markelo0,4
Eelde0
Oldenmarkt0,2
Leusden0
Nijmegen0
Hooge- en Lage Zwaluwe 0,4
Woudenberg0,3
Borne0
Waterlandkerkje0
Ammerstol0
Ovezande0,5
Papendrecht0,1
Wieringerwaard0
Wijk aan Zee en Duin0
Leerbroek3,8
Grave0,03
Ammerzoden0,8
Ossenisse0
Deil0,1
Raalte0,02
s-Hertogenbosch0,4
Barsingerhorn0
Boschkapelle0
Dirksland0,05
Lienden1,7
Groede0,5
Nieuwe-Niedorp0
Goedereede0
Beemster0
Olst0
Hei- en Boeicop0,8
Geldrop0
Dodewaard0,5
Wervershoof0
Doetinchem(Ambt)0
Ursem0,3
Schelluinen0
Warnsveld0
Loon op Zand0,1
Diepenheim0
Hummelo0
Abcoude-Proostdij0
Koedijk0
Nibbixwoud1,2
Stompwijk0
Avenhorn0
Ubbergen0
Beesel1,4
Heilo0,5
Berkhout0,5
Westdorpe0
Bezooien0
Eibergen0
Warmond0,1
Cothen0
Rhenen0,5
Maasdriel0,1
Delden(stad)0
Tull en 't Waal0
Sluis0
Helmond0
Wijdewormer0
Abbekerk0
Waspik0,3
Hoofdplaat0
Eindhoven0
Anlo0,2
Breda0,1
Lichtenvoorde0,5
Empel c.a.0,2
Noordwijkerhout0
Zijpe (De)0,1
Raamsdonk0,1
Hoogwoud0
Elst0,04
Schiermonnikoog0
Hedel0
Rozendaal0
Varik0
Millingen0
Hoevelaken0
Hengelo0
Bergen (NH)0
Ankeveen1,2
Vlodrop0
Heemskerk0
Vierpolders0
Zevenaar0
Echteld0,2
Bathmen1
Cadzand0,2
Hoogland0,05
Groenlo0
Wijk c.a.0,4
Graft0
Schagen0
Hontenisse0
Assendelft0
Hengstdijk0
Stratum0
Venhuizen0
Zandtvoort0
Helvoirt0
Oss0
Wognum0
Diepenvee0
Goor0,3
Duiven0
Nunen c.a.0
Asten0
Halsteren0
Tilburg0
Haarzuilens0
Angerlo0
Alem c.a.0
Odijk0
Uitgeest0
Koewacht0
Deurne c.a.0
Waalwijk0,03
Bergh0
Borkel c.a.0
Putte0
Denekamp0
Aalst0
Beets0
Maarheeze0
Ijzendoorn0
Hoornaar6,3
Schinveld0
Buren0
Maurik0
Oldenzaal0
Hoogkarspel0
Geertruidenberg0
Maastricht0
Ijzendijke0
Wadenoijen0
Jisp0
Wijdenes0,7
Nieuwstad0
Dongen0
Stavenisse0
Twisk0,1
Bergeyk0
Houten0
Gestel c.a.0
Gennep0
Melick en Herkenbosch0
Vaals0
Ginneken c.a.0,03
Boxtel0
Ottersum0
Gilze c.a.0
Dreumel0
Biervliet0
Sijbekarspel0
Valkenburg (Li)2,1
Zoelen0
Hulst0
Groesbeek0
Tubbergen0,2
Hooge- en Lage Mierde0
Chaam0
Kethel c.a.0
Rijsbergen0
Bocholtz0
Maasbracht0
Wijk bij Duurstede0
Rosmalen0
Bergen0
Castricum0
Steenbergen c.a. 0
Roermond0
Beesel0
Wijchen0
Giethoorn1
Meerssen0
Oud- en Nieuw - Gastel0
Budel0
Heijthuizen0
Grootebroek0
Erp0
Wamel0
Gendt0
Heerlen0
Roosendaal c.a.0
Venlo0
Oisterwijk0
Vlijmen0
Oosterhout0
Tegelen0
Laren0
Weert0
Huissen0
Oedenrode (St.)0
Haaksbergen0
Bemmel0,05
Aarle-Rixtel0
Abbenbroek0
Akersloot0
Alphen0
Ambij0
Amstenrade0
Appeltern0
Arcen en velden0
Baardwijk0
Baarle-Nassau0
Baexem0
Bakel c.a.0
Balgoij0
Batenburg0
Beegden0
Beek0
Beek en Donk0
Beers0
Belfeld0
Bemelen0
Berg en Terblijt0
Bergharen0
Berghem0
Berkel0,9
Berlicum0
Best0
Beugen c.a.0
Beuningen0
Bingelrade0
Bladel c.a.0
Blaricum0
Blokker0,1
Boekel0
Bokhoven0
Borgharen0
Born0
Boxmeer0
Broekhuizen0
Broeksittard0
Brunssum0
Buggenum0
Bunde0
Bunnik0
Cadier en Keer0
Callantsoog0
Clinge0
Cromvoirt0
Cuijk c.a.0
Delden(Ambt)0
Deursen c.a.0
Didam0
Dieden c.a.0
Diessen0
Dinther0
Dommelen0
Drunen0
Druten0
Duizel c.a.0
Den Dungen0
Echt0
Eede0
Eersel0
Egmond-Binnen0
Eijgelshoven0
Eijsden0
Ellewoutsdijk1,9
Elsloo0
Engelen0
Esch0
Escharen0
Est en Opijnen0
Etten en Leur0
Ewijk0
Gassel0
Geffen0
Geleen0
Gemert0
Geulle0
Goirle0
Graauw0
Grathem0
Grevenbicht0
Gronsveld0
Grubbenvorst0
Gulpen0
Haaren0
Haelen0
Haps0
Hedikhuizen0
Heel en Panheel0
Heer0
Heerewaarde0
Heesch0
Heeswijk0
Heeze0
Helden0
Hensbroek0
Herpen0
Herpt0
Herten0
Herwen en aerd0
Heunen0
Hilvarenbeek0
Hoensbroek0
Hoeven0
Hoogeloon c.a.0
Horn0
Horssen0
Horst0
Houthem0
Huijbergen0
Huisseling c.a. 0
Hulsberg0
Hunsel0
Hurwenen0
itteren0
Ittervoort0
Jabeek0
Kerkrade0
Kessel0
Klimmen0
Kwadijk0
Leende0
Liempde0
Lierop0
Lieshout0
Limbricht0
Limmen0
Linden0
Linne0
Lith0
Lithoijen0
Losser0
Luijksgestel0
Maasbree0
Maashees c.a.0
Maasniel0
Margraten0
Meerlo0
Megen c.a.0
Meijel0
Merkelbeek0
Mesch0
Mheer0
Middelie0
Midwoud1,7
Mierlo0
Mill c.a.0
Moergestel0
Montfort0
Mook en Middelaar0
Munstergeleen0
Nederweert0
Neer 0
Neeritter0
Nieuw - Vossemeer0
Nieuwenhagen0
Nieuwkuijk0
Nieuwvliet0
Nistelrode0
Noorbeek0
Nuland0
Nunhem0
Nuth0
Obbicht en Papenhoven0
Obdam0
Oeffelt0
Oerle0
Ohe en Laak0
Oirsbeek0
Oirschot0
Ooijen c.a.0
Oost-, West- en Middelbeers0
Oosthuizen0
Ootmarsum0
Oploo c.a.0
Opmeer0
Ossendrecht0
Oterleek0
Oude-Niedorp0
Oudenbosch0
Oudenhoorn0,1
Oudheusden0
Oudorp0
Oud-Valkenburg0
Oud-Vroenhoven0
Overasselt0
Overslag0
Pannerden0
Petten0
Philippine0
Posterholt0
Prinsenhage0
Ravenstein0
Reek0
Retranchement0,1
Reusel0
Riethoven0
Rijckholt0
Roggel0
Roosteren0
Rucphen c.a.0
Sambeek0
Sas van Gent0
Schaesberg0
Schaijk0
Schellinkhout0
Schijndel0
Schimmert0
Schin op Geulle0
Schinnen0
Schoorl0
Schoten0
Sevenum0
Simpelveld0
Geertruid (St.)0
Jansteen (St.)0
Kruis (St.)0
Michelsgestel (St.)0
Odilienberg (St)0
Pieter (St.)0
Sittard0
Slenaken0
Soerendonk c.a.0
Someren0
Son c.a.0
Spanbroek0
Spaubeek0
Standdaarbuiten0
Stein0
Stevensweert0
Stiphout0
Stoppeldijk0
Stoutenburg0
Stramproij0
Strijp0
Susteren0
Swalmen0
Terheijden0
Teteringen0
Thorn0
Tongelre0
Ubach over Worms0
Uden0
Udenhout0
Ulestraten0
Urmond0
Valkenswaard0
Veghel0
Veldhoven c.a.0
Velp 0
Venraij0
Vessem c.a.0
Vierlingsbeek 0
Vlieland0
Vlierden0
Voerendaal0
Vught0,04
Waalre0
Wanroij0
Wanssum0
Warder0
Weerselo0
Wehl0
Wessem0
Westerhoven0
Westwoud0,6
Wijlre0
Wijnandsrade0
Wittem0
Woensdrecht0
Woensel0
Wouw0
Zeeland0
Zeelst0
Zes gehuchten0
Zuid en Noord-Schemer0
Zuiddorpe0
Zundert0
Zwaag0,3

Bijbelgordel

De vervolging stopte de beweging niet en in 1835 waren er al 71 afgescheiden gemeenten in ons land, in 1836 al 128. Die gemeenten zijn te vinden in de gebieden waar afscheidingspredikanten hun invloedssferen hadden, zoals in Noord-Groningen (De Cock) en de Alblasserwaard (Scholte). Andere afscheidingshaarden waren de werkgebieden van de predikanten S. van Velzen (vanuit Drogeham in Friesland), A. Brummelkamp (Hattem en een aantal Gelderse gemeenten langs de IJssel), A.C. van Raalte (vanuit Ommen tot in gemeenten op de grens van Overijssel en Drenthe) en H.J. Budding (vanuit standplaats Biggekerke naar andere gemeenten in Zeeland). Afgebeeld op een kaart van Nederland vormen deze afgescheiden gemeenten een prototype van de huidige Bijbelgordel.

De ruim 40 duizend afgescheidenen die geteld zijn bij de Volkstelling van 1849 vormden 1,3 procent van de bevolking. In 643 gemeenten waren er geen afgescheidenen, in 192 gemeenten waren het er maximaal 10 en kwamen zij uit hooguit twee of drie gezinnen. Het hoogst, ruim 1 117 en 15 procent van de bevolking, was hun aantal in Hoogeveen. In acht gemeenten was het percentage afgescheidenen hoger dan 20, en onder deze gemeenten waren de huisgemeenten van de afscheidingspredikanten: Genderen (38 procent), Ulrum (28 procent) en Almkerk (met Emmikhoven, 25,8 procent). De clustering is sterk: in 58 gemeenten was het percentage afgescheidenen 8 of meer. In deze 58 gemeenten woonden 17 957 afgescheidenen, 45 procent van alle afgescheidenen (40 308).

De 40 duizend afgescheidenen die bij de volkstelling van 1849 zijn geteld, vormden op dat moment 1,3 procent van de bevolking. Het was een tussenstand, want de beweging bleef een grote dynamiek houden. In 1859 waren het er 65,7 duizend (2,0 procent), in 1869 107,1 duizend (3,0 procent) en in 1889 189,2 duizend (4,2 procent).

Doleantie

De kerkscheuring, de zogenaamde Doleantie van 1886 was de nieuwe apotheose in de richtingenstrijd in de hervormde kerk. Had de kerk bij de Afscheiding (1834) al 40 duizend leden verloren, – het aantal zou oplopen tot 189 duizend in 1889 –in 1886 vertrokken er nog eens 181 duizend bij de Doleantie, een afscheidingsbeweging die door dominee Abraham Kuyper minutieus was voorbereid.

Amsterdam, Kuypers thuisbasis, ging in de strijd voorop. Amsterdam is evenwel niet het epicentrum geworden waar tegen het eind van de negentiende eeuw de meeste gereformeerden te vinden zijn. Gemeenten met meer dan 60 procent gereformeerden (christelijk gereformeerden en Nederduits gereformeerden) in 1889 zijn Bunschoten (95 procent), Urk (84 procent), Barendrecht (71) en Zuidland (63). In nog eens 8 gemeenten lag het percentage boven de 50.

Bunschoten, Urk, Sint Philipsland en De Werken en Sleeuwijk waren de enige gemeenten binnen deze gemeenten met aandelen christelijk-gereformeerden van 40 procent of meer. De overige gemeenten zijn gereformeerd geworden door een omvangrijke Doleantie.

Gereformeerden, 1889
GemeenteBevolking 18+ (%)
Bunschoten94,7
Urk84,1
Barendrecht70,5
Zuidland62,5
Serooskerke (W)58,3
Lange Ruige Weide56,8
Philipsland (St.)56,8
Maassluis54,5
De Werken c.a.53,8
Zwartsluis52,5
Adorp52,3
Vrouwenpolder50,3
Middestum48,7
Almkerk47,9
Heinenoord47,2
Waarder46,9
Bedum43,8
Grootegast43,0
Klundert42,4
Achtkarspelen42,3
Rijnsburg41,7
Broek op Langedijk41,6
Tienhoven (U)41,6
Krabbendijke40,3
Oldekerk40,1
Oostdongeradeel39,9
Kollumerland39,4
Ferwerderadeel39,3
Aagtekerke39,1
Heesbeen c.a.38,6
Ulrum37,9
Oldehove37,5
Ottoland37,0
Hardenberg (stad)36,7
Lekkerland (Nieuw-)36,3
Lier (De)36,0
Kruiningen35,9
Maasland35,8
Grijpskerke35,2
Beijerland (Nieuw-)34,4
Aalten34,1
Winsum33,9
Grijpskerk33,8
Dantumadeel33,7
Bierum33,6
Smallingerland33,5
Meliskerke33,4
Moerkapelle33,1
Opperdoes32,9
Hoogeveen32,7
Rijswijk (NB)32,4
s Gravenmoer32,1
Hardenberg (Ambt)31,6
Ten Boer31,5
Stedum31,3
Leek31,0
Baflo31,0
Loppersum30,9
Pernis30,8
Baarland30,6
Duivendijke30,5
Laurens (St.)30,1
Breukelen-st.Pieter30,0
Leiderdorp29,6
Zalk en Veecaten29,6
Nijkerk29,5
Werkendam29,4
Bruinisse29,3
Langerak29,3
Nieuwerkerk29,3
Papekop29,1
Ezinge28,6
Giessen-Nieuwkerk28,2
Vollenhoven (Ambt)27,7
Leimuiden27,7
Aarlanderveen27,6
Hoogkerk27,3
Axel27,0
Oud-Vossemeer27,0
Uithuizermeeden27,0
Zaamslag26,8
Aduard26,4
Koudekerk26,4
Leens26,4
Tietjersteradeel26,3
Stellendam26,1
Zuilichem25,7
Driebergen25,4
Marum25,1
Zuidhorn25,0
Nijeveen24,9
Warffum24,7
Borssele24,3
Ommen (stad)24,2
Lemsterland24,1
Wymbritseradeel23,6
Veere23,6
Koudekerke23,5
Dokkum23,5
Rijssen23,2
Onstwedde23,1
Westdongeradeel23,1
Schoonrewoerd22,6
Smilde22,6
Moordrecht22,2
Ridderkerk22,2
Willige Langerak22,0
Kantens22,0
Oudshoorn21,9
Barwoutswaarder21,9
Molenaarsgraaf21,8
Giessendam21,8
Heer Arendskerke21,7
Gramsbergen21,6
Kerkwerve21,3
bildt ('t)21,3
Oostkapelle21,2
Hoogvliet21,2
Zevenhoven21,2
Barradeel21,1
t Zandt21,1
Diever21,0
Giessen20,7
Tholen20,7
Ommen (Ambt)20,6
Mijdrecht20,6
Midwolda20,5
Boskoop20,4
Vrijhoeve -Capelle20,4
Hazerswoude20,3
Ham (Den)20,2
Willemstad20,1
Doornspijk20,1
Nederhorst den Berg20,1
Poortvliet20,1
IJlst20,0
Uithuizen19,9
Barneveld19,8
Andijk19,8
Beilen19,6
Peursum19,6
Nieuwerkerk a/d Ijssel19,6
Zweelo19,5
Heerde19,4
Hoenkoop19,4
Elkerzee19,1
Andel. (Op en Neer-)19,1
Hattem19,0
Ruinerwold18,9
Ooltgensplaat18,8
Eenrum18,6
Meeden18,5
Nieuwleusen18,4
Genemuiden18,4
Nigtevecht18,3
s-Gravenzande18,3
Westmaas18,3
Ermelo18,2
Nieuwe-Pekela18,1
Sprang18,0
Wonderadeel18,0
Ouderwater18,0
Rozenburg18,0
Herwijnen17,6
Haamstede17,6
Hasselt17,5
Harmelen17,5
Zwijndrecht17,5
Appingedam17,5
Haren17,3
Wilnis17,2
Westbroek17,1
Beijerland (Zuid-)17,1
Oldebroek17,0
haskerland17,0
Laagniewkoop17,0
Achttienhoven16,8
Doorwerth16,8
Bleiswijk16,7
Avereest16,7
Wissekerke16,6
Piershil16,5
Gaasterland16,5
Kampen16,4
Dinteloord c.a.16,4
Scheemda16,3
Rhoon16,3
Kloosterburen16,3
Kamperveen16,0
Annaland (St.)16,0
Biggekerke16,0
Ede15,9
Yerseke15,8
Harderwijk15,7
Marken15,7
Zwammerdam15,7
Stad a/'t Haringvliet15,7
Wildervank15,6
Domburg15,5
Bergambacht15,5
Middelburg15,5
Steenwijk15,4
Zoutelande15,4
Colijnsplaat15,4
Delftzijl15,4
Franeker15,3
Zwartewaal15,3
Kamerik15,3
Oudelande15,1
Sneek15,1
Veen15,1
Zaandam15,0
Staphorst14,9
Rilland-Bath14,9
Dwingelo14,9
Nisse14,7
Loosdrecht14,7
Haarlemmermeer14,7
Bodegraven14,7
Schoonebeek14,7
Snelrewaard14,5
Oosterhessel14,3
Opsterland14,3
Rijnsaterwoude14,3
Slochteren14,3
Naaldwijk14,2
Westerbork14,1
Rietveld14,0
Hoedekenskerke14,0
Gasselte14,0
Utinggeradeel14,0
s Heer Abtskerke14,0
Ouderkerk a/d Ijssel14,0
Noordwijk14,0
Brandwijk13,8
Brouwershaven13,8
Waddinxveen13,8
De wijk13,8
Zuidwolde13,8
Gameren13,7
Bommel (Den)13,7
Kockengen13,5
Hennaarderadeel13,4
Sleen13,3
Lopik13,2
Leeuwarderadeel13,2
Putten13,2
Poederrooien13,2
Hellevoet (Nieuw-)13,1
Wolphaartsdijk13,1
Menaldumadeel13,1
Borger13,1
Ritthem13,1
Hoek13,1
Hindeloopen13,0
Alblasserdam13,0
Hellendoorn13,0
Scherpenisse13,0
Ijsselmonde12,9
Naarden12,8
Poortugal12,8
Nieuwolda12,7
Schipluiden12,5
Waarde12,4
Nieuwpoort12,4
Termunten12,3
Sassenheim12,3
Oosterland12,3
Loenersloot12,3
Alkemade12,3
Leerdam12,2
Drongelen c.a.12,2
Monster12,2
Tienhoven (ZH)12,2
Kapelle12,0
Woubrugge12,0
s-Gravendeel11,9
Hemelumer Oldehaert11,8
Oude-Pekela11,8
Sloten (F)11,8
Rheden11,8
Zwollerkerspel11,7
Groningen11,6
Enkhuizen11,6
Vlaardingen11,6
Melissant11,6
Bleskensgraaf11,6
Linschoten11,6
Arnemuiden11,5
Baardendeel11,5
Helder (Den)11,5
Coevorde11,4
Odoorn11,4
Veenendaal11,4
Sliedrecht11,4
Schoonhoven11,4
Franekeradeel11,3
Zevenhuizen11,3
Roden11,3
Schore11,3
Baarn11,2
Emmen11,2
Alphen11,1
Vrijenban11,1
Abcoude-baarnbrugge11,0
Noordeloos11,0
Vreeland11,0
Benthuizen10,9
Beijerland (Oud-)10,9
Heinkenszand10,9
Nieuwer-Amstel10,7
Doorn10,7
Willeskop10,7
Dussen c.a.10,5
Middelharnis10,4
Vreeswijk10,3
Bolsward10,3
Spijkenisse10,3
Benschop10,3
Ooststellingwerf10,2
Zuidbroek10,2
Goes10,2
Holten10,0
Meppel10,0
Mijnsheerenland10,0
Katwijk9,9
Hekendorp9,8
Assen9,8
Hoogezand9,7
Aar9,6
Zierikzee9,5
Hellevoetsluis9,5
Hof van Delft9,4
Zoeterwoude9,4
Usquert9,4
Fijnaart c.a.9,3
Workum9,3
Wilsum9,3
Dalfsen9,3
Harlingen9,2
Amerongen9,2
Terneuzen9,2
Nieuwveen9,1
Driewegen9,0
Watergraafsmeer9,0
Valkenburg8,9
Oegstgeest8,8
Engwirden8,7
Voorschoten8,7
Nieuwland8,6
Blokzijl8,6
Lisse8,5
Loosduinen8,5
Hendrik-Ido-Ambacht8,5
Zonnemaire8,4
s Gravenpolder8,4
Veendam8,4
Geldermalsen8,2
Schoterland8,2
Gouda8,2
Montfoort8,1
Rijsenburg8,1
Grafhorst8,0
Oost- en West-Souburg8,0
Doniawerstal8,0
Amsterdam8,0
Soest7,9
Hardinxveld7,8
Voorhout7,8
Puttershoek7,8
Ouder-Amstel7,8
Haaften7,7
Leersum7,7
Heerjansdam7,6
Noorddijk7,6
Delft7,5
Noord-Scharwoude7,5
Elburg7,5
Wierden7,5
Vianen7,5
Zeist7,5
Wanneperveen7,4
Zegwaard7,4
Veldhuizen7,3
Rotterdam7,3
Vlagtwedde7,3
Wormer7,3
Krimpen a/d. Lek.7,2
Vollenhoven (stad)7,2
Hillegersberg7,2
Zwolle7,2
Nederhemert7,2
Steenwijkerwold7,1
Schiedam7,1
Capelle a/d. Ijssel7,1
Breukelen-Nijenrode7,1
Anna Paulowna7,1
Lexmond7,1
Zegveld7,0
Oostzaan6,9
Vries6,9
Wormerveer6,9
Sappemeer6,8
Hillegom6,8
Spaarndam6,8
Overschie6,8
Apeldoorn6,7
Meeuwen c.a.6,7
Rockanje6,7
Rauwerderhem6,6
Renswoude6,6
Bussum6,6
Numansdorp6,5
Buiksloot6,5
Winschoten6,5
Ruwiel6,4
Gorinchem6,4
Zuidzande6,4
St Maarten6,3
Stavoren6,3
Serooskerke6,3
Reeuwijk6,3
Monnikendam6,3
Berkel c.a. 6,3
Buurmalsen6,3
Brielle6,3
Ouwerkerk6,3
Schiebroek6,2
Burgh6,2
Vorden6,2
Nieuwkoop6,2
Woerden6,1
Renesse6,1
Texel6,1
Huizen6,1
Landsmeer6,0
Dinxperlo6,0
Haarlemmerlieden en Spaarnwoude6,0
Renkum6,0
Maarsseveen6,0
Heukelum5,9
Muntendam5,9
Ruine5,8
Kesteren5,8
Vlissingen5,7
Meerkerk5,7
Leiden5,7
Langbroek5,7
Kuinre5,6
Vuren5,6
Hilversum5,6
Voorburg5,6
Utrecht5,6
Weststellingwerf5,6
Heenvliet5,6
Ransdorp5,5
Warmenhuizen5,5
Herkingen5,4
Wageningen5,4
Dordrecht5,4
Weesp5,4
Ijsselstein5,4
Sommelsdijk5,4
Leeuwarden5,4
Pijnacker5,3
Heteren5,3
Eemnes5,3
Epe5,3
Medemblik5,3
Capelle5,2
Kloetinge5,2
Rijswijk (ZH)5,1
Bild5,1
Bennebroek5,1
Sloten5,1
Geervliet5,1
Strijen5,1
Schoondijke5,0
Jutphaas4,9
Berkenrode4,9
Scherpenzeel4,8
Jaarsveld4,8
Noordbroek4,8
Wisch4,7
Amersfoort4,7
Vlaardingerambacht4,6
Oostvoorne4,6
S Graveland4,5
Uithoorn4,5
Almelo (stad)4,4
Noordwelle4,4
Zutphen4,4
Woudrichem4,3
Westzaan4,3
Beverwijk4,3
Noordgouwe4,3
Bergschenhoek4,2
Winkel4,2
Kats4,2
Loenen4,1
Idaarderadeel4,1
Nieuwenhoorn4,1
Kortenhoef4,0
Brakel4,0
Nieuwendam4,0
Hagestein4,0
Nootdorp4,0
Velzen4,0
Maasdam4,0
Oostburg4,0
Groot-Ammers4,0
Doetinchem(stad)4,0
Oud-Alblas (Oud-)3,9
Enschede3,9
Rossem3,9
Vleuten3,9
Maartensdijk3,9
Steenderen3,9
Arnhem3,9
Ouddorp3,8
Muiden3,8
Dubbeldam3,8
Aalsmeer3,8
St Pancras3,8
Vinkeveen3,8
Ellemeet3,7
s-Gravenhage3,6
Zuilen3,6
Wedde3,6
Wijngaarden3,5
Gouderak3,5
Deventer3,4
Haarlem3,4
Westervoort3,4
Hemmen3,3
Ameland3,3
Borculo3,3
Heusden3,3
Everdingen3,3
Wijhe3,3
Alkmaar3,3
Winterwijk3,3
Waardenburg3,2
Heino3,2
Zelhem3,1
Norg3,1
Dreischor3,0
Veur3,0
Broek in Wateland3,0
Diemen2,9
Zevenbergen2,9
Hekelingen2,9
Zaandijk2,9
Gendringen2,8
Haastrecht2,8
Zoetermeer2,8
Goudriaan2,8
Valburg2,8
Heerhugowaard2,8
Bergen op Zoom2,7
Wassenaar2,7
Goudswaard2,7
Harenkarspel2,7
Zuid- Scharwoude2,7
Hoogblokland2,7
Maarssen2,7
Heerenhoek2,7
Doesburg2,6
Weesperkarspel2,6
Rolde2,6
Culenborg2,6
Ameide2,5
Nieuwe-Schans2,5
Zuidlaraen2,5
Schermerhorn2,5
Beerta2,5
Gieten2,5
Beusichem2,5
Lochem2,5
Gorsel2,5
Terschelling2,5
Aardenburg2,5
Peize2,5
Edam2,4
Lekkerkerk2,4
Hengelo2,4
Laren (G)2,4
Almelo (Ambt2,4
Maarn2,3
Krimpen a/d. Ijssel2,3
Bovenkarspel2,3
Voorst2,3
Maartensdijk (St.)2,3
Kerkwijk2,3
Ijsselmuiden2,2
Werkhoven2,2
Westkapelle2,2
Oudendijk2,2
Made c.a.2,2
Finsterwolde2,2
Vriezenveen2,2
Bloemendaal2,1
Klaaswaal2,1
Blankenham2,1
Nieuw- en St. Joosland2,1
Heemstede2,1
Vledder2,1
Dalen2,0
Kedichem2,0
Schalkwijk2,0
Lonneker2,0
Arkel2,0
Vlist2,0
Polsbroek1,9
Purmerend1,9
Katwoude1,9
Stolwijk1,8
Kortgene1,8
De Rijp1,8
Hoorn1,8
Koog a d Zaan1,8
Streefkerk1,7
Ruurlo1,7
Tonge (Nieuwe-)1,7
Oudkarspel1,7
Wieringen1,7
Wateringen1,6
Krommenie1,6
Bellingwolde1,6
Breskens1,6
Tiel1,6
Brummen1,6
Kattendijke1,6
Ilpendam1,6
Ophemert1,5
Zaltbommel1,5
Egmond aan Zee1,5
Oudenrijn1,5
Wemeldinge1,5
Asperen1,5
Neede1,5
Havelte1,5
Tonge (Oude-)1,5
Markelo1,5
Eelde1,4
Oldenmarkt1,4
Leusden1,4
Nijmegen1,4
Hooge- en Lage Zwaluwe 1,4
Woudenberg1,4
Borne1,4
Waterlandkerkje1,4
Ammerstol1,4
Ovezande1,3
Papendrecht1,3
Wieringerwaard1,2
Wijk aan Zee en Duin1,2
Leerbroek1,2
Grave1,2
Ammerzoden1,2
Ossenisse1,2
Deil1,2
Raalte1,2
s-Hertogenbosch1,1
Barsingerhorn1,1
Boschkapelle1,1
Dirksland1,1
Lienden1,1
Groede1,0
Nieuwe-Niedorp1,0
Goedereede1,0
Beemster1,0
Olst1,0
Hei- en Boeicop1,0
Geldrop1,0
Dodewaard0,9
Wervershoof0,9
Doetinchem(Ambt)0,8
Ursem0,8
Schelluinen0,8
Warnsveld0,8
Loon op Zand0,8
Diepenheim0,8
Hummelo0,8
Abcoude-Proostdij0,8
Koedijk0,7
Nibbixwoud0,7
Stompwijk