2. Data en methode

Voor dit onderzoek zijn gegevens gebruikt uit het Integrale inkomens- en vermogensonderzoek (IIV). Het IIV loopt van 2011 tot en met 2024 en bevat complete gegevens over het inkomen en vermogen van alle huishoudens(leden) woonachtig in Nederland. De data komen voornamelijk van de Belastingdienst. In de analyse zijn alleen huishoudens onder de AOW-leeftijd meegenomen. Studentenhuishoudens zijn niet meegenomen, omdat zij niet voornamelijk afhankelijk zijn van arbeidsinkomen. Ook zijn alleen die huishoudens meegenomen waarbij de hoofdkostwinner werkzaam is als werknemer en/of als zelfstandige. Deze populatie heet in het vervolg van dit artikel de ‘werkzame huishoudens’.

Een- en tweeverdieners

Een- en tweeverdieners worden op dezelfde manier afgeleid als in Van den Brakel, Gidding, en Huynen (2018). Om te bepalen welke huishoudens een- of tweeverdieners zijn, wordt gebruikgemaakt van het persoonlijke primaire inkomen. Dit bestaat uit het inkomen verdiend als loon, winst uit een eigen onderneming of overige inkomsten uit arbeid. Wanneer de hoofdkostwinner en de partner beide primair inkomen hebben, wordt het huishouden aangemerkt als tweeverdiener. Eenpersoonshuishoudens en eenoudergezinnen worden in dit artikel als aparte categorieën geclassificeerd.

Belastingdruk

Voor deze analyse zijn alleen het inkomen en de belastingen van de kern van het huishouden meegenomen, dus van de hoofdkostwinner en een eventuele partner. De belastingdruk wordt berekend door de gezamenlijke betaalde inkomstenbelasting en premies volksverzekeringen (AOW, Anw en Wlz) te delen door het bruto-inkomen van de huishoudenskern. Het bruto-inkomen bevat naast het inomen uit arbeid en eigen onderneming ook inkomen uit vermogen, uitkeringen en toeslagen, en is inclusief werkgeversheffingen.

Verschillen in belastingdruk tussen een- en tweeverdieners worden direct veroorzaakt door kenmerken van het belastingstelsel. In de eerste plaats kent het stelsel op individueel niveau belastingschijven met een toenemend heffingspercentage. In 2024 betaalde een persoon 36,97 procent over de eerste 75 518 euro aan inkomen, en 49,50 procent over het inkomen daarboven. Het aantal schijven en de bijbehorende tarieven variëren overigens met de jaren. Zo waren er in 2014 nog vier schijven met een toptarief van 52,00 procent voor inkomens boven de 56 532 euro. Door het inkomen te spreiden over de partners kan het inkomen onder het hoogste tarief worden beperkt.

Heffingskortingen worden afgetrokken van de inkomstenbelasting en premies en verlagen zo de belastingdruk. Dit kan als doel hebben om bepaald gedrag te stimuleren en/of te ondersteunen. Heffingskortingen worden anders toegepast dan andere fiscale aftrekregelingen, zoals de hypotheekrenteaftrek en de zelfstandigenaftrek. Bij deze twee regelingen wordt een bedrag afgetrokken van het belastbaar inkomen/winst in plaats van de te betalen belasting.

Er zijn verschillende heffingskortingen en de toepasbaarheid en hoogte ervan zijn afhankelijk van de persoonlijke situatie. De hoogtes en voorwaarden van de kortingen kunnen ook van jaar op jaar verschillen. Heffingskortingen voor AOW-gerechtigden, de jonggehandicaptenkorting en de heffingskorting voor groene beleggingen worden buiten de analyse gelaten, ook al hebben sommige hiervan wel een invloed op de uiteindelijke belastingdruk.  In dit artikel gaat het voornamelijk over het effect van de algemene heffingskorting, de arbeidskorting en de inkomensafhankelijke combinatiekorting:

• De algemene heffingskorting: dit is een korting die ieder inkomstenbelasting betalende persoon ontvangt. De hoogte hiervan hangt af van het belastbaar inkomen en of een persoon de AOW-leeftijd bereikt. Iedere persoon met belastbaar inkomen ontvangt deze korting, maar de heffingskorting neemt wel af naarmate het inkomen toeneemt.
• Arbeidskorting: deze korting geldt voor elke persoon met arbeidsinkomen. Onder arbeidsinkomen valt onder andere winst uit onderneming, loon, ziektewetuitkering en andere inkomsten uit loondienst waarop de werkgever loonheffing moet inhouden. De korting wordt in eerste instantie hoger naarmate het arbeidsinkomen toeneemt, maar vanaf ongeveer 40 duizend euro neemt de korting af totdat die helemaal verdwijnt. Deze structuur stimuleert zowel het hebben van een eigen arbeidsinkomen als een gelijkmatige verdeling van dat inkomen tussen partners
• Inkomensafhankelijke combinatiekorting: werkende huishoudens met jonge kinderen kunnen hiervan gebruik maken. De korting is afhankelijk van het arbeidsinkomen van de ouder(s). Alleen personen met een arbeidsinkomen van hoger dan 6 duizend euro kunnen hiervan gebruik maken. Voorwaarde is dat het jongste kind van het huishouden jonger dan twaalf jaar is. Alleen een alleenstaande ouder of de partner met het laagste arbeidsinkomen kan de korting toepassen.

Hieronder worden de hoogtes van de drie opgenomen heffingskortingen getoond voor het jaar 2024 en voor personen die nog niet de AOW-leeftijd bereikt hadden in dat jaar.

Alle kortingen hebben in de jaren 2011-2024 allerlei wijzigingen ondergaan met uiteenlopende effecten op de belastingdruk per huishoudenstype. Zo is de mogelijkheid om de algemene heffingskorting via de partner te verzilveren tussen 2008 en 2023 stapsgewijs afgebouwd en bestaat deze nu alleen nog voor de generatie geboren vóór 1963. Hierdoor is het steeds gunstiger geworden om inkomens gelijkmatiger te verdelen tussen partners, zie ook Jongen, de Boer, en Koot (2018).

Naast de belastingdruk komt ook de belasting- en premiedruk aan de orde. Hierbij worden ook de betaalde werknemerspremies, pensioenpremies, inkomensafhankelijke Zvw-premies en nettokosten van de basisverzekering (inclusief eigen risico en met mindering van zorgtoeslag) meegeteld bij de inkomstenbelasting en de premies volksverzekeringen. In andere CBS-publicaties wordt met de belasting- en premiedruk wel het percentage op het bruto binnenlands product bedoeld.