1. Inleiding

Twee huishoudens met hetzelfde inkomen en dezelfde samenstelling moeten in Nederland soms een verschillende belastingheffing betalen. Een reden hiervoor ligt bij de verdeling van het inkomen tussen de partners. In de heffingssystematiek van de inkomstenbelasting en premies volksverzekeringen zitten verschillende prikkels die het hebben van een eigen (arbeids)inkomen stimuleren. Eenverdienerhuishoudens – met een (echt)paar waarvan één partner het volledige primaire huishoudensinkomen verdient - betalen daardoor meer belasting dan tweeverdieners die samen hetzelfde inkomen verdienen.

Deze fiscale ongelijkheid op huishoudensniveau hangt samen met beleid over arbeidsmarktkrapte en de positie van vrouwen op de arbeidsmarkt. Volgens Jongen, de Boer, en Koot (2018) hebben fiscale veranderingen werken aantrekkelijker gemaakt en niet-werken juist onaantrekkelijker, wat geleid heeft tot een groter verschil in belastingdruk tussen eenverdieners en tweeverdieners. Verder concluderen zij dat Nederland ook internationaal gezien een groot verschil in belastingdruk kent tussen een- en tweeverdieners. De financiële positie van tweeverdieners is er ook flink op vooruit gegaan de afgelopen jaren, mede door een toegenomen arbeidsparticipatie van vrouwen in deze huishoudens (Van den Brakel, Gidding, en Huynen, 2018). Van den Brakel (2023) constateerde overigens dat financiële motieven om meer te gaan werken slechts een beperkte rol spelen voor vrouwen in een tweeverdienerhuishouden. Zorgtaken voor het huishouden en eventuele kinderen spelen ook een belangrijke rol in deze beslissing.

In dit onderzoek wordt de financiële positie van een- en tweeverdieners opnieuw belicht, op basis van nieuwe cijfers. Ook wordt dieper ingegaan op de belastingdruk van verschillende soorten huishoudens. Daarnaast wordt inzicht geboden in de verschillen in belastingdruk in samenhang met de bijdrage aan het huishoudensinkomen van de minstverdienende partner. Dit laat zien hoe de totale systematiek uitwerkt in het netto-inkomen van het huishouden, hoeveel huishoudens in verschillende situaties zitten, en hoe zich dat in de tijd heeft ontwikkeld in samenhang met de ontwikkeling van het systeem. Indirect beantwoordt het onderzoek ook de vraag naar de empirische marginale belastingdruk bij specifieke overgangen, bijvoorbeeld door meer te gaan werken of het inkomen anders te verdelen.

Het huidige onderzoek draagt bij aan de kwantificering van zowel de fiscale verschillen als de omvang van de verschillende beleidsgroepen. Het gaat hier ook om het spanningsveld tussen prikkels voor de arbeidsmarkt (economische zelfstandigheid) en het voorkomen van armoede.

In dit artikel worden de onderstaande onderzoeksvragen beantwoord: 

1. Wat is het mediane inkomen van verschillende soorten huishoudens en waar zitten ze in de inkomensverdeling?
2. Hoe heeft de belastingdruk en de verschillen hierin tussen soorten huishoudens zich ontwikkeld tussen 2014 en 2024?
3. Wat is de mediane belastingdruk voor een- en tweeverdieners per inkomensgroep en wat is het verschil in belastingdruk tussen deze groepen? En hoe beïnvloedt de mate waarin de partner aan het inkomen bijdraagt de belastingdruk van het huishouden?
4. Hoe hangt eigenwoningbezit en het hebben van (jonge) kinderen samen met de belastingdruk van verschillende soorten huishoudens?