1. De mondiale concurrentie om kritieke materialen
Kritieke materialen zijn onmisbaar voor de productie van onder andere windturbines, zonnepanelen, microchips, elektrische auto's en defensiemiddelen. In 2025 en 2026 is de wereldwijde concurrentie om kritieke materialen verder verscherpt. De belangrijkste ontwikkelingen worden hieronder beschreven.
Grote prijsstijgingen
Na een dip in 2023 en 2024 zijn de prijzen van verschillende strategische, kritieke materialen in 2025 en begin 2026 zeer sterk gestegen (IEA, 2026a). Het gaat met name om mineralen die onmisbaar zijn voor geavanceerde technologieën. De prijs van wolfraam steeg het sterkst en verzesvoudigde. Dit hangt samen met Chinese exportbeperkingen en een sterke vraag vanuit defensie, de zware industrie en de halfgeleiderindustrie naar dit hittebestendige en extreem harde materiaal (Sprecher & Harper, 2026). De prijs van gallium in Europa, dat onder meer wordt toegepast in halfgeleiders en bepaalde typen zonnepanelen, ligt inmiddels vijf keer hoger dan in China. Datzelfde geldt voor zware zeldzame aardmetalen, die onder meer worden gebruikt voor krachtige magneten in windturbines en elektromotoren. De prijs van germanium, dat onder andere wordt toegepast in glasvezelkabels en nachtzichtapparatuur, is daarnaast verdrievoudigd (IEA, 2026a).
Ook de prijzen van batterijmaterialen zijn in 2025 en begin 2026 fors gestegen, maar minder hard dan de eerder genoemde materialen. Zo verdubbelde de prijs van lithium door een gigantische vraag naar energieopslag en de prijs van kobalt steeg met circa 130 procent, mede door exportbeperkingen vanuit de Democratische Republiek Congo (IEA, 2026a).
EU: grote ambities, maar uitvoering blijft uitdagend
Met de inwerkingtreding van de Critical Raw Materials Act (CRMA) op 23 mei 2024 wil de EU zo snel mogelijk minder afhankelijk worden van landen van buiten de EU, zoals China, voor cruciale grondstoffen. De CRMA bevat voor strategische grondstoffen concrete doelstellingen voor 2030 voor onder meer winning en verwerking binnen de EU, recycling en geografische diversificatie (Raad van de EU, 2024).
In 2025 wees de Europese Commissie 47 projecten binnen de EU en 13 projecten buiten de EU aan als strategische projecten. Deze zijn vooral gericht op de winning en verwerking van strategische materialen en een kleiner aantal op recycling en substitutie (Ecomondo, 2025; IEU, 2025; Ministerie van Buitenlandse Zaken, 2025). Een voorbeeld is het Barroso Lithium project in Portugal met als doel om de grootste lithiummijn in Europa te openen, voldoende om circa 500.000 elektrische auto’s van een accu te voorzien (Savannah Resources, 2025).
In februari 2026 concludeerde de Europese Rekenkamer echter dat de EU nog voor grote uitdagingen staat bij het realiseren van de doelstellingen voor 2030. Zo zijn er knelpunten rond vergunningverlening, investeringen, binnenlandse productie en recycling, zijn er lokale protesten tegen nieuwe mijnen, en zal het voor veel strategische projecten lastig zijn om voor 2030 substantieel bij te dragen aan de Europese voorzieningszekerheid (Europese Rekenkamer, 2026).
Het RESourceEU-initiatief van december 2025 moet de uitvoering versnellen. Het actieplan voorziet onder meer in het centraliseren van gezamenlijke inkoop en vraagbundeling, betere markt- en risicomonitoring en strategisch voorraadbeheer vanaf 2026 (Europese Commissie, 2025). In Nederland is in juli 2026 de eerste Nederlandse kritieke grondstoffenlijst vastgesteld. Ook verscheen een beleidsagenda voor de circulariteit van kritieke grondstoffen, met als doel recycling te stimuleren (Ministerie van Economische Zaken, 2026a, 2026b; NMO, 2026).
China: verdere aanscherping van exportcontroles
China, dat een groot deel van de wereldwijde verwerking van vele kritieke materialen in handen heeft, heeft zijn exportbeperkingen fors aangescherpt. In oktober 2025 kondigde Peking strenge exportcontroles aan op kritieke knelpunten in de batterijketen evenals de bijbehorende productietechnologieën (Chinees Ministerie van Koophandel, 2025). Daarnaast kondigde China een tweede pakket maatregelen aan voor zeldzame aardmetalen en aanverwante technologieën. Daarbij werd de reikwijdte uitgebreid naar bepaalde buiten China geproduceerde goederen, maar waarin Chinese zeldzame aardmetalen zijn verwerkt of waarvoor Chinese technologie is gebruikt. Hoewel de toepassing van dit tweede pakket maatregelen tijdelijk is opgeschort tot november 2026 (EPRS, 2025), illustreren de aangekondigde maatregelen hoe exportcontroles steeds nadrukkelijker worden ingezet in internationale toeleveringsketens voor kritieke materialen.
VS: actiever grondstoffenbeleid
De VS heeft in 2025 en 2026 verschillende internationale afspraken gemaakt om hun toegang tot kritieke materialen te versterken. Met onder meer Maleisië en Thailand zijn afspraken gemaakt om Amerikaanse investeringen in kritieke-mineralenketens te bevorderen. Ook met Cambodja zijn afspraken gemaakt over het faciliteren van Amerikaanse investeringen in de winning, verwerking en export van kritieke materialen (White House, 2025a).
Daarnaast heeft de VS ingezet op grote investeringen en internationale samenwerking. Naast een eerdere kapitaalinjectie van bijna 1 miljard US dollar, maakte het Amerikaanse Department of Energy in augustus 2026 nog eens 162 miljoen US dollar vrij voor de winning van zeldzame aardmetalen, scandium en koper uit industriële reststromen (Department of Energy, 2026). Via het U.S.-Australia Critical Minerals Framework spraken de VS en Australië bovendien af om binnen zes maanden in elk van beide landen ten minste 1 miljard US dollar aan financiering voor projecten beschikbaar te maken, en werd er een zeldzame aardmetalenraffinaderij opgezet met Saoedi-Arabië (Scheyder, 2025; White House, 2025b).
Ook met de EU heeft de VS de samenwerking op het gebied van kritieke materialen versterkt. In april 2026 sloten de EU en de VS een strategisch partnerschap en stelden zij gezamenlijk een actieplan voor kritieke materialen vast. De samenwerking richt zich op de gehele waardeketen, van winning en verwerking tot raffinage, recycling en terugwinning, en moet de toeleveringsketens weerbaarder en meer gediversifieerd maken (Europese Commissie, 2026).
Op de achtergrond spelen ook nog grote grondstoffenvoorraden in Groenland en Oekraïne een rol in het Amerikaanse debat over de toekomstige voorziening van kritieke materialen (CSIS, 2025, 2026).
Grote uitdagingen voor defensie
Kritieke materialen zijn belangrijk voor de defensie-industrie: zonder deze grondstoffen kan de moderne krijgsmacht geen geavanceerde wapensystemen bouwen, onderhouden of inzetten (Ministerie van Defensie, 2026). In de VS is er met name aandacht voor het verminderen van de afhankelijkheid van China in defensiegerelateerde toeleveringsketens (Roque & Insinna, 2026). De NAVO heeft daarnaast een gezamenlijk grondstoffenproject gelanceerd voor het gezamenlijk inkopen, strategisch opslaan, transporteren en beheren van voorraden van kritieke materialen en componenten die nodig zijn voor defensie (NATO, 2026). Daarbij heeft het Nederlandse kabinet de defensie-industrie officieel aangewezen als een van de aandachtsgebieden binnen de Nationale Grondstoffenstrategie (Ministerie van Defensie, 2026).
Een belangrijke uitdaging is dat de materiaalbehoefte van defensie en die van andere sectoren, waaronder de energietransitie, voor een belangrijk deel overlappen. Een analyse van Robbie et al. (2026) toont aan dat de defensie-industrie en de civiele energietransitie, zoals elektrische auto’s, veel van dezelfde materialen gebruiken. Van Schaik et al. (2026) pleiten er daarom voor om schone technologie, veiligheidsplanning en defensieaanbestedingen beter op elkaar af te stemmen. Dit zou bijdragen aan zowel de energiezekerheid als de bredere weerbaarheid van Europa.
Langere termijn: technologische afhankelijkheid van China?
De internationale concurrentie om kritieke materialen hangt steeds sterker samen met de bredere technologische concurrentie tussen landen. Mees (2026) beschrijft deze ontwikkeling aan de hand van drie zogenoemde China-schokken. De eerste China-schok betrof de toetreding tot de Wereldhandelsorganisatie in 2001 waarna China de grootste fabriek van de wereld werd. De tweede China-schok betrof de huidige tijd waarin China een grote leverancier van complexe technologie is geworden, van elektrische auto’s tot zonnepanelen en van batterijen tot geavanceerde machines. De derde China-schok heeft volgens Mees betrekking op de vraag welke landen in de toekomst de belangrijkste technologieën beheersen, waaronder kunstmatige intelligentie.
In de aanloop naar deze nog onzekere toekomst is China reeds begonnen met de productie van eigen immersion-DUV-lithografiemachines, een marktsegment waarin ASML technologisch nog met voorsprong de belangrijkste positie inneemt (Potkin, 2026). Volgens het Australian Strategic Policy Institute leidt China daarnaast in hoogwaardig wetenschappelijk onderzoek bij 69 van de 74 door het instituut onderzochte kritieke technologieën (ASPI, 2026). Ook op het vlak van AI timmert China hard aan de weg. Volgens het toonaangevende AI Index Report van Stanford University (Sajadieh et al., 2026) is het prestatieverschil tussen Amerikaanse en Chinese AI-modellen nagenoeg verdwenen. Hoewel de VS nog altijd leidt in private investeringen, domineert China wereldwijd op het gebied van AI-patenten, wetenschappelijke publicaties en de installatie van industriële robots.