SDG 16.2 Instituties

Het tweede deel van SDG 16 gaat over instituties, zoals de Tweede Kamer, pers, rechters, en de overheid in het algemeen. In een open en democratische samenleving is het belangrijk dat instituties verantwoording afleggen, dat informatie goed toegankelijk is en dat fundamentele vrijheden worden beschermd. Zo kunnen burgers vertrouwen op de overheid en gemakkelijker meedoen in de samenleving.

• De kwaliteit van Nederlandse publieke instituties is hoog in vergelijking met die van andere landen.
• De effectiviteit van het overheidsbestuur en de mate waarin de publieke sector als vrij van corruptie wordt beschouwd nemen af.
• Vertrouwen in de Tweede Kamer is afgenomen, terwijl het vertrouwen in ambtenaren, gemeenteraden en de Europese Unie constant blijft en het vertrouwen in rechters toeneemt.

Het dashboard en de indicatoren

Uitleg dashboard, kleuren en noten

Middelen en mogelijkheden gaan over middelen die de overheid heeft om haar taken uit te voeren en diensten te verlenen aan burgers. In 2024 heeft de overheid 4,1 procent van het bbp uitgegeven aan de uitvoerende en wetgevende overheidsorganen (zoals de Eerste en Tweede kamer, gemeentebesturen en de Belastingdienst), hulp aan het buitenland, algemene dienstverlening, rente op de overheidsschuld, en fundamenteel onderzoek. Dit is een toename van 0,5 procentpunt van het bbp ten opzichte van 2023 (3,7 procent van het bbp). Deze toename was voornamelijk het gevolg van terugbetalingen van te veel betaalde vermogensrendementsheffing (4,3 miljard euro), de terugbetaling aan een beleggingsfonds dat ten onrechte vennootschapsbelasting betaalde (0,7 miljard euro) en een stijging van de rente-uitgaven voor de overheidsschuld (0,9 miljard euro). Nederland is in de loop der jaren van het midden van de ranglijst verschoven naar bijna onderaan (24^e van de 27 EU-landen in 2023).

Gebruik gaat over het gebruik door burgers van diensten van de overheid en maatschappelijke organisaties. Actieve deelname van burgers aan instituties in de samenleving is essentieel voor het functioneren van een democratie. De deelname wordt gemeten aan de hand van de dekkingsgraad van collectieve arbeidsovereenkomsten (cao’s) en de opkomst bij parlementsverkiezingen. De dekkingsgraad van cao’s is een indicator voor passieve deelname. In 2024 was 16,0 procent van de werknemers van 15 tot 75 jaar aangesloten bij een vakbond, terwijl 72,5 procent van de werknemers onder een cao viel. Er is een groot verschil tussen het aantal vakbondsleden (actieve deelname) en het aantal werknemers dat voor hun arbeidsvoorwaarden te maken krijgt met de vertegenwoordiging door vakbonden (passieve deelname). De dekkingsgraad van cao’s neemt trendmatig af.

De opkomst bij de parlementsverkiezingen in 2025 was 78,3 procent. Dat is hoog vergeleken met de andere EU-landen. Van alle landen wordt de opkomst genomen in het meest recente jaar waarin parlementsverkiezingen plaatsvonden. Sommige landen hebben een opkomst- of stemplicht, maar die wordt niet afgedwongen.

Uitkomsten betreffen de kwaliteit van publieke dienstverlening, de openheid en efficiëntie van de overheid en inspraak van burgers. De Wereldbank meet sinds 1996 aspecten van deugdelijk bestuur door middel van de Worldwide Governance Indicators. Deze indicatoren laten zien dat de kwaliteit van de Nederlandse publieke instituties hoog is in vergelijking met andere landen. Bij alle indicatoren voor de uitkomsten staat Nederland in de top 5 van de EU-ranglijst. Alle scores zijn op een schaal van -2,5 (zwak) tot 2,5 (goed).Wel is de effectiviteit van het overheidsbestuur gedaald van 2,03 in 2018 naar 1,75 in 2024. Deze daling heeft mogelijk te maken met de coronapandemie: de sterkste daling vond plaats van 2020 op 2021. De kwaliteit van overheidsregelgeving daalt eveneens. De score voor inspraak en verantwoordingsplicht laat geen stijgende of dalende trend te zien. Deze indicator meet in hoeverre burgers in een land in staat zijn invloed uit te oefenen op de samenstelling van de regering en of er vrijheid van meningsuiting, vrijheid van vereniging en vergadering en persvrijheid is in hun land.

De mate waarin de Nederlandse publieke sector als vrij van corruptie wordt beschouwd neemt af. Transparency International ziet een toename van corruptie in ontwikkelde democratieën. In 13 van de 31 landen in West-Europa en de EU neemt corruptie toe. Ook in landen als Frankrijk en Zweden is deze ontwikkeling te zien. Slechts in zeven landen in West-Europa en de EU is een verbetering zichtbaar. Enkele van de factoren die de Nederlandse score op de Index bepalen zijn gebrekkige transparantie rondom lobby’s en rondom belanghebbenden achter bedrijven. Nederland staat met zijn relatief geringe corruptie hoog op de ranglijst van de Corruption Perception Index. Een hogere score betekent dat een land in hogere mate vrij is van corruptie. Met 78 van maximaal 100 punten stond Nederland in 2025 vierde in de EU en achtste van de in totaal 182 landen en territoria.

Beleving betreft de vraag of burgers vertrouwen hebben in de overheid. Het vertrouwen in rechters en de Tweede Kamer was relatief groot vergeleken met 18 andere EU-landen in 2023. Het vertrouwen in rechters wordt groter in Nederland. In 2025 had 78,2 procent van de bevolking van 15 jaar of ouder heel veel of tamelijk veel vertrouwen in rechters. In 2023 had alleen in Finland een groter deel van de bevolking daar veel vertrouwen in. Het vertrouwen in de Tweede Kamer neemt in de huidige monitor weer trendmatig af. In 2025 heeft nog 24,6 procent van de bevolking van 15 jaar of ouder vertrouwen in de Tweede Kamer, ten opzichte van 31,3 procent een jaar eerder. Deze waarde is de laagste in de hele tijdreeks die begon in 2012. Het vertrouwen in ambtenaren, gemeenteraden en de Europese Unie vertoont geen stijgende of dalende trend.