1. Inleiding

De druk op de zorg in Nederland neemt steeds verder toe door de vergrijzing. Er is zelfs sprake van dubbele vergrijzing omdat vooral het aantal mensen van 85 jaar of ouder in de toekomst sterk zal toenemen. Door deze dubbele vergrijzing zal de vraag naar formele zorg groeien. Bij de groep ouderen die beperkingen in hun dagelijks leven ondervinden zal daarnaast ook de behoefte aan informele zorg door familie, buren en vrienden toenemen (Bruggeman en van Dalen, 2024). Bovendien is de verwachting dat er in de komende kwart eeuw steeds meer ouderen zullen zijn die alleen wonen. Verwacht wordt dat het aantal alleenstaanden van 75 jaar of ouder toeneemt van 650 duizend in 2024 tot 1,1 miljoen personen in 2050 (Stoeldraijer et al., 2024). Ook hierdoor zal de druk op de mantelzorg in de toekomst waarschijnlijk toenemen. 

Mensen die zelfstandig wonen en die kampen met gezondheidsproblemen of moeite hebben met dagelijkse handelingen zoals aankleden en boodschappen doen, kunnen hiervoor zorg aan huis ontvangen. Deze zorg omvat formele zorg oftewel thuiszorg, maar ook informele zorg oftewel mantelzorg. Thuiszorg omvat betaalde zorg en bestaat uit verzorging, verpleging, begeleiding en huishoudelijke hulp door een professionele hulpverlener aan huis. Mantelzorg is onbetaalde, langdurige zorg voor een chronisch zieke, gehandicapte of hulpbehoevende partner, ouder, kind, vriend of buur. Mantelzorg kan variëren van hulp bij het huishouden en gezelschap houden tot het bieden van medische zorg. Het is vrijwillige hulp die verder gaat dan de gewone dagelijkse hulp. 

Door thuiszorg en mantelzorg kunnen ouderen langer zelfstandig blijven wonen, waardoor beide heel belangrijk zijn in het ontlasten van de druk op zorginstellingen. De verwachting is dan ook dat er in de toekomst meer behoefte is aan thuiszorg en aan mantelzorg (Rijksoverheid, 2026; De Boer, De Klerk et al., 2020). Volgens een recente prognose van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (Van der Lucht et al., 2024) zal het aantal mensen van 75 jaar of ouder dat mantelzorg nodig heeft tussen 2025 en 2050 bijna verdubbelen, van 340 duizend in 2025 tot 654 duizend in 2050. Dit is veel meer dan het verwachte toekomstige aantal mantelzorgers (Kromhout et al., 2020). Twee derde van de Nederlanders vindt dat de zorg voor hulpbehoevende ouders vooral een taak van de overheid is (De Boer et al. 2020). Burgers verwachten meer zorg van de overheid, bedrijven en maatschappelijke organisaties (Wagemans en Peters, 2023). Tussen 2014 en 2025 is het aandeel 75-plussers dat thuiszorg ontving juist gedaald. Het aandeel 75-plussers dat mantelzorg ontving is nauwelijks gewijzigd sinds 2016, het eerste meetjaar (CBS, 2026a; CBS, 2023).

Voor deze toekomstige ontwikkelingen is het van belang om na te gaan welke mensen nu mantelzorg en/of thuiszorg ontvangen. Zijn er groepen ouderen te onderscheiden die meer of juist minder zorg ontvangen? Deze informatie is waardevol voor het ontwikkelen van zorgbeleid. 

Eerder onderzoek laat zien dat van de 75-plussers met beperkingen in het dagelijks functioneren ongeveer 1 op de 5 mantelzorg ontvangt en ongeveer 2 op de 5 thuiszorg (Liefbroer en Van Wijk, 2025). Mantelzorg is meestal aanvullend op thuiszorg en wordt vaak verleend door kinderen. Hoe meer kinderen en hoe dichterbij die kinderen wonen, hoe meer mantelzorg mensen ontvangen. 

Ook blijkt dat alleenstaande ouderen die zijn gescheiden of nooit gehuwd zijn geweest, minder mantelzorg ontvangen dan verweduwde ouderen. Waarschijnlijk zal het aandeel alleenstaande, gescheiden en nooit gehuwde ouderen in de toekomst juist toenemen.

In dit artikel wordt breder gekeken dan in eerder onderzoek: niet alleen 75-plussers, maar alle 55-plussers. En niet alleen mantelzorg door kinderen en bekenden, maar ook door partners. Daarmee brengt het de zorg aan huis breed in kaart op basis van gegevens uit 2023 en 2024. De volgende onderzoeksvragen worden beantwoord.

1. Hoeveel 55-plussers die kampen met gezondheidsproblemen en beperkingen in hun dagelijks functioneren krijgen mantelzorg en/of thuiszorg? 
2. Verschilt dit tussen mannen en vrouwen, naar leeftijd en naar burgerlijke staat? 
3. Van wie krijgen 55-plussers mantelzorg, en hoe hangt dit samen met het hebben van kinderen en de afstand waarop zij wonen?
4. Welke vormen van mantelzorg ontvangen 55-plussers?