1. Inleiding

In Nederland doen veel mensen mee in de samenleving. Net zoals in een aantal Scandinavische landen, hebben mensen veel contact met hun familie, vrienden en collega’s op het werk, en zetten zij zich vaak in als vrijwilliger voor organisaties en verenigingen (Schmeets, 2026 in druk; CBS, 2025). Toch zijn er ook veel verschillen tussen groepen mensen. Vooral onderwijsniveau maakt verschil: mensen met basisonderwijs of een vmbo-diploma doen meestal minder vaak mee dan hbo- en universitair geschoolden.

Ook is het niet vanzelfsprekend dat mensen die actief zijn in de samenleving zich daardoor automatisch onderdeel van de maatschappij voelen. Iemand kan bijvoorbeeld veel sociale contacten hebben, anderen helpen, of actief zijn bij een vereniging of als vrijwilliger, en zich toch niet echt erbij voelen horen. Uit eerder CBS-onderzoek blijkt ook dat mensen die sociaal uitgesloten zijn, zich niet altijd buitengesloten voelen (Coumans & Schmeets, 2020). Blijkbaar is het gevoel erbij te horen niet geheel te verklaren door wat mensen doen.

Het is daarom relevant om naast de daadwerkelijke deelname aan de samenleving ook te kijken naar of mensen zelf ervaren dat ze erbij horen of zich buitengesloten voelen. Dat is extra belangrijk omdat onderzoek aantoont dat juist die beleving en het gevoel erbij te horen van belang zijn voor onze kwaliteit van leven. Mensen die zich verbonden voelen in de samenleving hebben vaak een betere mentale en psychische gezondheid, zijn meer tevreden met het leven, hebben een beter sociaal leven, kijken positiever naar de toekomst en voelen zich minder eenzaam (Ross, 2002; Kitchen et al., 2012; Foran, 2025).

Sociale deelname kan verschillende vormen aannemen, zoals contact met familie, vrienden of buren. Die contacten kunnen plaatsvinden met mensen die op elkaar lijken, bijvoorbeeld qua leeftijd, herkomst of onderwijsniveau, maar ook met mensen die anders zijn. Het opzoeken van mensen die hetzelfde zijn kan leiden tot gesegregeerde netwerken, waarbij mensen die niet op elkaar lijken gescheiden van elkaar leven. Voorbeelden daarvan zijn herkomstsegregatie, waarbij mensen vooral optrekken met mensen van dezelfde herkomst (Van Klingeren et al., 2024) en opleidingssegregatie, waarbij mensen vooral omgaan met mensen met hetzelfde onderwijsniveau (CBS, 2023). Zulke ‘sociale bubbels’ kunnen leiden tot minder sociale mobiliteit en meer polarisatie, en worden daarom vaak als ongunstig gezien (Musterd & Ostendorf, 2009; Klingeren, 2024).

Dit roept de vraag op hoe contact binnen en buiten de eigen sociale bubbel samenhangt met het gevoel van buitensluiting. In dit artikel wordt daarbij gekeken naar leeftijd, herkomst en onderwijsniveau. Ook wordt onderzocht of regelmatig contact met mensen die een andere herkomst, leeftijd of onderwijsniveau hebben, samenhangt met het buitengesloten voelen. Op basis van literatuur en eerder onderzoek naar segregatie (Musterd & Ostendorf, 2009; Klingeren, 2024) is de verwachting dat vooral dit type contact bijdraagt aan sociale mobiliteit en onderlinge verbondenheid, en daarmee het gevoel van buitengesloten zijn vermindert. Deze verwachting sluit ook aan bij de theorie over het hebben van zogenoemd ‘bridging’ sociaal kapitaal, waarbij het name de overbruggende contacten tussen groepen van belang zijn voor het sociaal kapitaal (Putnam, 2000).

Dit resulteert in de volgende onderzoeksvragen:

1. In welke mate voelen mensen zich buitengesloten?
2. In hoeverre verschillen bevolkingsgroepen, zoals mannen en vrouwen, jongeren en ouderen, en mensen met een verschillend onderwijsniveau of herkomst, of met een andere sociaaleconomische categorie, in de mate waarin zij zich buitengesloten voelen?
3. In hoeverre hangt het gevoel van buitengesloten zijn samen met deelname aan de samenleving in de vorm van sociale contacten, het helpen van anderen, vrijwilligerswerk, betaald werk en het actief zijn in het verenigingsleven?
4. Hoe hangt het hebben van contact met mensen van een andere leeftijd, herkomst of een ander onderwijsniveau samen met het gevoel van buitengesloten zijn?