CBS moest weg uit kantoor Den Haag

Aankomst CBS personeel op noodperron in Leidschendam, 1944
Het Centraal Bureau voor de Statistiek moest in 1944 gedwongen weg uit het kantoor aan de Oostduinlaan in Den Haag. Het pand stond in de vesting Clingendael, onderdeel van de Duitse kustverdediging, de Atlantikwall dat tot gesloten gebied was verklaard en binnen twee weken ontruimd moest zijn. Het CBS vond onderdak in een psychiatrische inrichting in aanbouw in Leidschendam. Om vanuit Den Haag op de werkplek te komen, reed elke dag vanaf Station Hollands Spoor om 08.39 uur een extra trein, speciaal voor het CBS-personeel. Pas in 1948 kon het CBS terugkeren naar de Oostduinlaan.

Hulp en Heil

Vóór 31 januari 1944 moest het CBS de Oostduinlaan verlaten hebben van de Duitsers. Maar nieuwe huisvesting was aanvankelijk moeilijk te vinden. In Leidschendam kon het CBS op landgoed Schakenbosch de gebouwen van Hulp en Heil gebruiken, een psychiatrische inrichting in aanbouw. De meeste CBS’ers konden er terecht. Om vanuit Den Haag in Hulp en Heil te komen, reed er elke dag een extra trein voor het CBS-personeel. Het ritje van enkele minuten werd doorgebracht met het zingen van ‘En ze hebben het CBS in het gekkenhuis gezet.’ Om het personeel te kunnen laten uitstappen werden speciaal aan de spoorlijn twee tijdelijke perrons aangelegd, de halte Statistiek. Vanaf deze halte ging een sintelpad naar Hulp en Heil.

Het treinvervoer was van korte duur. Na de spoorwegstaking in september 1944 kwamen de treinen tot stilstand. Slechts een kleine kern van het personeel kon doorwerken in een pand in het Bezuidenhoutkwartier. Een bombardement in maart 1944 maakte ook hier een langer verblijf onmogelijk.

Niet openbaar

De statistiekproductie ging tijdens de oorlog gewoon door, al zijn er wel twijfels over de betrouwbaarheid van de gepubliceerde cijfers. Een deel van de economische statistieken werd tijds de oorlog overigens niet openbaar gemaakt: die waren alleen voor de ogen van de bezetter. Na de oorlog zijn deze statistieken alsnog gepubliceerd.

Bevrijding

Het laatste half jaar voor de bevrijding in 1945 was voor alle medewerkers een zware beproeving. De in het nauw gedreven Duitse autoriteiten gingen over tot een volledige economische exploitatie van arbeidskrachten, consumptie en kapitaalgoederen. Ook het machinepark van het CBS stond op de nominatie afgevoerd te worden. Door vertragingstactiek en desorganisatie van het verkeer kwam het niet zover. Brandstofgebrek maakte het werken in de hongerwinter van 1944–1945 praktisch onmogelijk. De bevrijding bracht uitkomst, maar niet voor allemaal. Onder het CBS-personeel waren achttien slachtoffers van het oorlogsgeweld. Een eenvoudige gedenksteen in het huidige CBS-gebouw herinnert hieraan.

Het CBS beschikt over een rijke historische collectie van statistieken waarvan in de loop van de jaren veel gedigitaliseerd is.

Relevante links