Saldo en schuld; overheidssectoren

Saldo en schuld; overheidssectoren

Institutionele sectoren Perioden Saldo en schuld in mln euro Opbouw saldo Saldo (mln euro) Saldo en schuld in mln euro Opbouw saldo Inkomsten (mln euro) Saldo en schuld in mln euro Opbouw saldo Uitgaven (-) (mln euro) Saldo en schuld in mln euro Schuld (EMU) (mln euro) Saldo en schuld in mln euro Opbouw mutatie schuld (EMU) Mutatie schuld (EMU) (mln euro) Saldo en schuld in mln euro Opbouw mutatie schuld (EMU) Tekort (EMU) (mln euro) Saldo en schuld in mln euro Opbouw mutatie schuld (EMU) Transacties in financiële activa (mln euro) Saldo en schuld in mln euro Opbouw mutatie schuld (EMU) Transacties in passiva, niet EMU-schuld (mln euro) Saldo en schuld in mln euro Opbouw mutatie schuld (EMU) Waarderingsverschillen (mln euro) Saldo en schuld in mln euro Opbouw mutatie schuld (EMU) Statistisch verschil (mln euro) Saldo en schuld in mln euro Aandeel overheidsschuld (mln euro) Saldo en schuld in % bbp Saldo (in % van bbp) Saldo en schuld in % bbp Schuld (EMU) (in % van bbp) Saldo en schuld in % bbp Aandeel overheidsschuld (in % van bbp)
Overheid 2025 1e kwartaal* -1.572 123.091 -124.663 490.551 -700 1.572 -5.681 113 3.167 129 490.551 -1,1 43,5 43,5
Overheid 2025 2e kwartaal* -3.006 132.055 -135.061 491.517 966 3.006 3.869 -5.213 -222 -474 491.517 -1,4 43,0 43,0
Overheid 2025 3e kwartaal* -4.877 123.823 -128.700 493.512 1.995 4.877 -5.926 3.986 -544 -398 493.512 -1,5 42,7 42,7
Overheid 2025 4e kwartaal* -9.440 131.226 -140.666 523.720 30.208 9.440 22.619 -1.581 -1.057 787 523.720 -1,6 44,7 44,7
Overheid 2025* -18.895 510.195 -529.090 523.720 32.469 18.895 14.881 -2.695 1.344 44 523.720 -1,6 44,7 44,7
Overheid 2026 1e kwartaal* -2.829 128.197 -131.026 517.377 -6.343 2.829 -12.078 -413 3.153 166 517.377 -1,7 43,8 43,8
Centrale overheid 2025 1e kwartaal* -1.779 81.129 -82.908 523.477 1.397 1.779 933 -5.988 4.551 122 513.758 -2,1 46,4 45,5
Centrale overheid 2025 2e kwartaal* -6.289 80.260 -86.549 536.789 13.312 6.289 1.396 6.475 -519 -329 531.643 -2,2 47,0 46,5
Centrale overheid 2025 3e kwartaal* -4.821 82.284 -87.105 539.890 3.101 4.821 -3.924 3.579 -862 -513 534.896 -2,3 46,7 46,2
Centrale overheid 2025 4e kwartaal* -11.659 83.039 -94.698 566.928 27.038 11.659 23.243 -7.235 -1.347 718 561.668 -2,1 48,4 48,0
Centrale overheid 2025* -24.548 326.712 -351.260 566.928 44.848 24.548 21.648 -3.169 1.823 -2 561.668 -2,1 48,4 48,0
Centrale overheid 2026 1e kwartaal* -2.848 85.032 -87.880 564.552 -2.376 2.848 -5.399 -4.113 4.131 157 553.223 -2,2 47,7 46,8
Rijksoverheid 2025 1e kwartaal* -2.908 77.593 -80.501 534.257 2.814 2.908 791 -5.586 4.571 130 519.711 -2,2 47,3 46,0
Rijksoverheid 2025 2e kwartaal* -6.387 76.867 -83.254 548.647 14.390 6.387 2.020 6.801 -504 -314 538.775 -2,3 48,0 47,1
Rijksoverheid 2025 3e kwartaal* -4.851 78.758 -83.609 551.612 2.965 4.851 -3.899 3.369 -843 -513 541.689 -2,4 47,7 46,8
Rijksoverheid 2025 4e kwartaal* -10.878 79.428 -90.306 577.175 25.563 10.878 22.623 -7.274 -1.359 695 566.345 -2,1 49,3 48,4
Rijksoverheid 2025* -25.024 312.646 -337.670 577.175 45.732 25.024 21.535 -2.690 1.865 -2 566.345 -2,1 49,3 48,4
Rijksoverheid 2026 1e kwartaal* -3.833 81.366 -85.199 575.728 -1.447 3.833 -5.647 -3.924 4.134 157 558.942 -2,2 48,7 47,3
Overige centrale overheid 2025 1e kwartaal* 1.129 11.629 -10.500 8.509 -104 -1.129 1.995 -962 0 -8 -5.953 0,1 0,8 -0,5
Overige centrale overheid 2025 2e kwartaal* 98 11.624 -11.526 8.490 -19 -98 2.028 -1.934 0 -15 -7.132 0,1 0,7 -0,6
Overige centrale overheid 2025 3e kwartaal* 30 11.161 -11.131 8.739 249 -30 -926 1.205 0 0 -6.793 0,1 0,8 -0,6
Overige centrale overheid 2025 4e kwartaal* -781 11.169 -11.950 9.417 678 781 -558 432 0 23 -4.677 0,0 0,8 -0,4
Overige centrale overheid 2025* 476 45.583 -45.107 9.417 804 -476 2.539 -1.259 0 0 -4.677 0,0 0,8 -0,4
Overige centrale overheid 2026 1e kwartaal* 985 12.149 -11.164 9.316 -101 -985 137 747 0 0 -5.719 0,0 0,8 -0,5
Lokale overheid 2025 1e kwartaal* -751 35.514 -36.265 54.782 536 751 948 -1.129 -19 -15 26.009 -0,2 4,9 2,3
Lokale overheid 2025 2e kwartaal* -1.908 37.757 -39.665 53.624 -1.158 1.908 -1.442 -1.502 -2 -120 21.576 -0,3 4,7 1,9
Lokale overheid 2025 3e kwartaal* 2.235 39.727 -37.492 52.751 -873 -2.235 972 273 27 90 19.757 -0,2 4,6 1,7
Lokale overheid 2025 4e kwartaal* -3.550 38.796 -42.346 53.980 1.229 3.550 -1.224 -1.185 -3 91 24.989 -0,3 4,6 2,1
Lokale overheid 2025* -3.974 151.794 -155.768 53.980 -266 3.974 -746 -3.543 3 46 24.989 -0,3 4,6 2,1
Lokale overheid 2026 1e kwartaal* -210 38.469 -38.679 54.782 802 210 2.837 -2.263 9 9 24.820 -0,3 4,6 2,1
Gemeenten 2025 1e kwartaal* -1.244 19.941 -21.185 40.263 309 1.244 -1.230 300 -6 1 31.424 -0,2 3,6 2,8
Gemeenten 2025 2e kwartaal* -972 21.699 -22.671 39.414 -849 972 -1.301 -508 -2 -10 27.830 -0,2 3,4 2,4
Gemeenten 2025 3e kwartaal* 1.029 23.098 -22.069 39.083 -331 -1.029 306 326 5 61 27.795 -0,2 3,4 2,4
Gemeenten 2025 4e kwartaal* -1.286 23.679 -24.965 40.128 1.045 1.286 816 -1.044 -2 -11 30.621 -0,2 3,4 2,6
Gemeenten 2025* -2.473 88.417 -90.890 40.128 174 2.473 -1.409 -926 -5 41 30.621 -0,2 3,4 2,6
Gemeenten 2026 1e kwartaal* -1.311 21.914 -23.225 40.706 578 1.311 593 -1.351 10 15 31.571 -0,2 3,4 2,7
Gemeenschappelijke regelingen 2025 1e kwartaal* 103 3.384 -3.281 3.452 -9 -103 1.362 -1.262 0 -6 -1.911 0,0 0,3 -0,2
Gemeenschappelijke regelingen 2025 2e kwartaal* 11 3.587 -3.576 3.430 -22 -11 102 -103 0 -10 -2.061 0,0 0,3 -0,2
Gemeenschappelijke regelingen 2025 3e kwartaal* 13 3.255 -3.242 3.442 12 -13 -317 338 0 4 -2.202 0,0 0,3 -0,2
Gemeenschappelijke regelingen 2025 4e kwartaal* -36 3.761 -3.797 3.458 16 36 -621 587 0 14 -1.465 0,0 0,3 -0,1
Gemeenschappelijke regelingen 2025* 91 13.987 -13.896 3.458 -3 -91 526 -440 0 2 -1.465 0,0 0,3 -0,1
Gemeenschappelijke regelingen 2026 1e kwartaal* 38 3.439 -3.401 3.528 70 -38 1.710 -1.602 0 0 -2.496 0,0 0,3 -0,2
Provincies 2025 1e kwartaal* -265 1.813 -2.078 1.310 19 265 133 -352 -12 -15 -12.119 0,0 0,1 -1,1
Provincies 2025 2e kwartaal* -4 2.109 -2.113 1.386 76 4 245 -182 0 9 -12.613 0,0 0,1 -1,1
Provincies 2025 3e kwartaal* -105 1.950 -2.055 1.405 19 105 22 -138 22 8 -12.514 0,0 0,1 -1,1
Provincies 2025 4e kwartaal* 98 2.244 -2.146 1.329 -76 -98 -172 196 -1 -1 -12.401 0,0 0,1 -1,1
Provincies 2025* -276 8.116 -8.392 1.329 38 276 228 -476 9 1 -12.401 0,0 0,1 -1,1
Provincies 2026 1e kwartaal* -203 1.891 -2.094 1.271 -58 203 -127 -129 -1 -4 -12.280 0,0 0,1 -1,0
Waterschappen 2025 1e kwartaal* -178 1.321 -1.499 10.351 227 178 464 -415 -1 1 9.565 0,0 0,9 0,8
Waterschappen 2025 2e kwartaal* -167 1.355 -1.522 10.104 -247 167 -103 -307 0 -4 9.082 0,0 0,9 0,8
Waterschappen 2025 3e kwartaal* -98 1.406 -1.504 9.936 -168 98 -486 219 0 1 8.944 0,0 0,9 0,8
Waterschappen 2025 4e kwartaal* -209 1.328 -1.537 10.134 198 209 492 -507 0 4 9.321 -0,1 0,9 0,8
Waterschappen 2025* -652 5.410 -6.062 10.134 10 652 367 -1.010 -1 2 9.321 -0,1 0,9 0,8
Waterschappen 2026 1e kwartaal* -226 1.382 -1.608 10.375 241 226 240 -223 0 -2 9.695 -0,1 0,9 0,8
Overige lokale overheden 2025 1e kwartaal* 833 13.627 -12.794 9.120 36 -833 789 76 0 4 -950 0,0 0,8 -0,1
Overige lokale overheden 2025 2e kwartaal* -776 13.686 -14.462 9.163 43 776 -525 -103 0 -105 -662 -0,1 0,8 -0,1
Overige lokale overheden 2025 3e kwartaal* 1.396 14.312 -12.916 9.185 22 -1.396 1.462 -60 0 16 -2.266 0,0 0,8 -0,2
Overige lokale overheden 2025 4e kwartaal* -2.117 12.706 -14.823 9.517 332 2.117 -1.512 -358 0 85 -1.087 -0,1 0,8 -0,1
Overige lokale overheden 2025* -664 54.331 -54.995 9.517 433 664 214 -445 0 0 -1.087 -0,1 0,8 -0,1
Overige lokale overheden 2026 1e kwartaal* 1.492 14.687 -13.195 9.508 -9 -1.492 1.229 254 0 0 -1.670 0,0 0,8 -0,1
Socialezekerheidsfondsen 2025 1e kwartaal* 958 46.608 -45.650 6.976 5.315 -958 5.489 762 0 22 -49.216 1,2 0,6 -4,4
Socialezekerheidsfondsen 2025 2e kwartaal* 5.191 55.809 -50.618 2.354 -4.622 -5.191 1.437 -843 0 -25 -61.702 1,1 0,2 -5,4
Socialezekerheidsfondsen 2025 3e kwartaal* -2.291 44.447 -46.738 2.195 -159 2.291 -2.844 369 0 25 -61.141 0,9 0,2 -5,3
Socialezekerheidsfondsen 2025 4e kwartaal* 5.769 53.182 -47.413 2.255 60 -5.769 6.237 -386 0 -22 -62.937 0,8 0,2 -5,4
Socialezekerheidsfondsen 2025* 9.627 200.046 -190.419 2.255 594 -9.627 10.319 -98 0 0 -62.937 0,8 0,2 -5,4
Socialezekerheidsfondsen 2026 1e kwartaal* 229 48.521 -48.292 8.327 6.072 -229 6.801 -500 0 0 -60.666 0,8 0,7 -5,1
Bron: CBS.
Verklaring van tekens

Tabeltoelichting


Deze tabel toont de ontwikkeling van het saldo en de schuld van de overheid (ook wel EMU-saldo respectievelijk EMU-schuld genoemd) in Nederland. EMU staat voor Economische en Monetaire Unie. In deze tabel worden jaar- en kwartaalramingen gegeven van de overheid, opgesplitst naar de bijdrage per subsector van de overheid.

In deze tabel wordt daarnaast de aansluiting tussen het saldo en de veranderingen in de schuld getoond. De schuld wordt gepresenteerd in faciale waarde (het oorspronkelijke schuldbedrag).

Het saldo en de schuld van de sector overheid zijn binnen de Europese Unie de belangrijkste indicatoren voor de gezondheid van de overheidsfinanciën. In het Verdrag van Maastricht en het daaruit voortvloeiende Stabiliteits- en Groeipact is bepaald dat een tekort niet meer dan 3 procent van het bruto binnenlands product (bbp) mag bedragen en de schuld niet meer dan 60 procent van het bbp. Indien de normen overschreden worden en hier geen bijzondere omstandigheden aan ten grondslag liggen, kan de Europese Commissie sancties opleggen.

De cijfers sluiten aan bij het stelsel van de Nationale Rekeningen. Er kunnen tijdelijke verschillen met de publicaties van de Nationale rekeningen optreden doordat de gepubliceerde cijfers van de overheidsrekeningen soms actueler zijn. Door het verschil in waarderingsgrondslag is de som van de schuldtitels van de overheidsschuld (faciale waarde) niet gelijk aan de som van de schuldtitels in de nationale rekeningen (marktwaarde). De schuld bestaat uit de titels: deposito's, kortlopende schuldbewijzen, langlopende schuldbewijzen, kortlopende leningen en langlopende leningen.

Gegevens beschikbaar vanaf:
Jaargegevens vanaf 1995, kwartaalgegevens vanaf 1999.

Status van de cijfers:
De cijfers in deze tabel hebben voor de periode 1995-2023 de status definitief. De kwartalen van 2024 hebben de status voorlopig. De jaarcijfers van 2024 hebben de status definitief. De cijfers van 2025 en 2026 hebben de status voorlopig.

Wijzigingen per 2 juli 2026:
Cijfers over het eerste kwartaal van 2026 zijn beschikbaar. Daarnaast zijn de cijfers voor 2024 en 2025 bijgesteld als gevolg van geactualiseerde informatie. De cijfers van 2023 en eerder zijn bijgesteld om onnauwkeurigheden te herstellen.

Wanneer komen er nieuwe cijfers?
De eerste cijfers van het meest recente kwartaal worden drie maanden na afloop van een kwartaal gepubliceerd. Vervolgens kunnen in september het eerste kwartaal, in december het tweede kwartaal en in maart de eerste drie kwartalen worden bijgesteld. De eerste jaarcijfers worden drie maanden na afloop van het verslagjaar gepubliceerd. Vervolgens worden de jaarcijfers twee maal bijgesteld: zes en achttien maanden na afloop van het verslagjaar. Hiernaast kunnen er tussentijdse actualisaties plaatsvinden om eind maart en eind september de meest actuele gegevens over de overheid aan de Europese Commissie te verstrekken. De gegevens over de kwartalen worden aangesloten op de bijgestelde jaarcijfers. De bijgestelde jaar- en kwartaalcijfers worden elk jaar eind juni gepubliceerd. Informatie over het revisiebeleid van Nationale rekeningen is te vinden onder paragraaf 3 'relevante artikelen'.

Toelichting onderwerpen

Saldo en schuld in mln euro
Het saldo en de geconsolideerde schuld van de overheid (gewaardeerd tegen de faciale waarde) exclusief de transitorische schuld en schuld op de titel financiële derivaten, uitgedrukt in miljoenen euro's.

Het saldo is het saldo van de uitgaven en inkomsten van de overheid. Dit is gelijk aan het vorderingensaldo van de overheid in de nationale rekeningen.

De schuld is geconsolideerd. Dit wil zeggen dat schulden en vorderingen tussen overheden uit dezelfde sector onderling niet meetellen in de schuld van deze sector.
Opbouw saldo
Het saldo van uitgaven en inkomsten van de overheid.
Saldo
Het saldo van uitgaven en inkomsten van de overheid. Een positief getal betekent een overschot en een negatief getal een tekort. Dit is gelijk aan het vorderingensaldo van de sector overheid in de nationale rekeningen.
Inkomsten
De inkomsten van de sector overheid bestaan uit belastinginkomsten, ontvangen sociale premies, inkomsten uit productieactiviteiten, overige lopende inkomsten en ontvangen kapitaaloverdrachten.

Het transactiemoment bepaalt het moment van boeken.
Uitgaven (-)
De uitgaven van de sector overheid bestaan uit intermediair verbruik, beloning van werknemers, betaalde rente, sociale uitkeringen en (aangekochte) natura overdrachten, betaalde subsidies, overige lopende uitgaven en overige kapitaaluitgaven.

Het transactiemoment bepaalt het moment van boeken.
Schuld (EMU)
De geconsolideerde schuld van de overheid, exclusief de transitorische schuld en de schuld op de titel financiële derivaten. Geconsolideerd wil zeggen dat schulden tussen overheden uit dezelfde sector onderling niet meetellen in de schuld van deze sector. De schuldtitels zijn gewaardeerd tegen faciale waarde.
Opbouw mutatie schuld (EMU)
Toe- of afname van de schuld. De mutatie bestaat uit het tekort of -overschot, de mutaties in financiële activa en passiva en het statistisch verschil.
Mutatie schuld (EMU)
Toe- of afname van de schuld. De mutatie bestaat uit het tekort of -overschot, de mutaties in financiële activa en passiva en het statistisch verschil.
Tekort (EMU)
Het negatieve saldo van inkomsten en uitgaven van de overheid. Dit is gelijk aan het saldo, echter met een tegengesteld teken. Een positief getal betekent een tekort en een negatief getal een overschot.
Transacties in financiële activa
Transacties in financiële activa zijn mutaties in chartaal geld en deposito's, schuldbewijzen, leningen, aandelen en deelnemingen, financiële derivaten en overige vorderingen die het gevolg zijn van afspraken tussen twee eenheden.
Transacties in passiva, niet EMU-schuld
Transacties in financiële passiva die niet tot de EMU-schuld definitie behoren. Transacties zijn een gevolg van afspraken tussen twee eenheden.

Transacties in passiva die niet tot de EMU-schuld definitie behoren zijn:
- Transacties in deelnemingen.
- Transacties in financiële derivaten.
- Overige schulden.
Waarderingsverschillen
Veranderingen in schulden die het gevolg zijn van veranderingen in waarde, bijvoorbeeld door valutaveranderingen.
Statistisch verschil
Het verschil tussen het saldo berekend vanuit de inkomsten en de uitgaven (+), en het saldo van de transacties op de activa en passiva (-).

In theorie zijn de saldi aan elkaar gelijk. In de praktijk kunnen echter verschillen voorkomen, bijvoorbeeld doordat er verschillende bronnen worden gebruikt.
Aandeel overheidsschuld
Aandeel van de subsector in de overheidsschuld (EMU).

Per subsector wordt het aandeel van de totale overheidsschuld weergegeven, uitgedrukt in miljoenen euro's. Het betreft de schuld van de overheid (gewaardeerd tegen de faciale waarde) exclusief de transitorische schuld en de schuld op de titel financiële derivaten. Het aandeel van een subsector in de overheidsschuld wordt berekend als de schuld van de betreffende subsector minus de vorderingen van de betreffende subsector op andere subsectoren van de overheid. Hierdoor tellen de hier gepresenteerde schuldcijfers van de subsectoren op naar de schuld van de overheid. Een negatief getal betekent dat de betreffende subsector van de overheid per saldo een vordering heeft op ander subsectoren van de overheid. De andere subsectoren van de overheid dragen dan extra bij aan de overheidsschuld.
Saldo en schuld in % bbp
Het saldo en de geconsolideerde schuld van de overheid (gewaardeerd tegen de faciale waarde) exclusief de transitorische schuld en de schuld op de titel financiële derivaten, uitgedrukt als percentage van het bruto binnenlands product (bbp).

Het saldo is het saldo van de uitgaven en inkomsten van de overheid.
Dit is gelijk aan het vorderingensaldo van de overheid in de nationale rekeningen.

De schuld is geconsolideerd. Dit wil zeggen dat schulden en vorderingen tussen overheden uit dezelfde sector niet meetellen in de schuld van deze sector.
Saldo
Het saldo van uitgaven en inkomsten van de overheid, uitgedrukt als percentage van het bruto binnenlands product (bbp). Een positief getal betekent een overschot en een negatief getal een tekort. Dit is gelijk aan het vorderingensaldo van de sector overheid in de nationale rekeningen.

Het bbp is het eindresultaat van de productieve activiteiten van de ingezeten productie-eenheden. Het is gelijk aan de toegevoegde waarde tegen basisprijzen van alle bedrijfsklassen samen, aangevuld met enkele transacties die niet naar bedrijfsklassen worden verdeeld.

Het saldo per kwartaal in procenten van het bbp is een voortschrijdend jaartotaal. Het wordt berekend als de som van het saldo in het verslagkwartaal plus de drie voorafgaande kwartalen, gedeeld door de som van het bbp in het verslagkwartaal plus de drie voorafgaande kwartalen. Het cijfer voor het vierde kwartaal is gelijk aan het jaarcijfer.
Schuld (EMU)
De geconsolideerde schuld van de overheid, exclusief de transitorische schuld en de schuld op de titel financiële derivaten, uitgedrukt als percentage van het bruto binnenlands product (bbp). Geconsolideerd wil zeggen dat schulden tussen overheden uit dezelfde sector niet meetellen in de schuld van deze sector. De schuldtitels zijn gewaardeerd tegen faciale waarde. De schuld als percentage van het bbp heet ook wel de schuldquote.

Het bbp is het eindresultaat van de productieve activiteiten van de ingezeten productie-eenheden. Het is gelijk aan de toegevoegde waarde tegen basisprijzen van alle bedrijfsklassen samen, aangevuld met enkele transacties die niet naar bedrijfsklassen worden verdeeld.

De schuld per kwartaal in procenten van het bbp is een voortschrijdend jaartotaal. Het wordt berekend als de schuld aan het eind van het verslagkwartaal, gedeeld door de het bbp in het verslagkwartaal plus de drie voorafgaande kwartalen. Het cijfer voor het vierde kwartaal is gelijk aan het jaarcijfer.
Aandeel overheidsschuld
Aandeel van de subsector in de overheidsschuld (EMU) in percentage van het bbp.

Per subsector wordt het aandeel van de totale overheidsschuld weergegeven, uitgedrukt als percentage van het bruto binnenlands product (bbp). Het betreft de schuld van de overheid (gewaardeerd tegen de faciale waarde) exclusief de transitorische schuld en de schuld op de titel financiële derivaten. Het aandeel van een subsector in de overheidsschuld wordt berekend als de schuld van de betreffende subsector minus de vorderingen van de betreffende subsector op andere subsectoren van de overheid. Hierdoor tellen de hier gepresenteerde schuldcijfers van de subsectoren op naar de schuld van de overheid. Een negatief getal betekent dat de betreffende subsector van de overheid per saldo een vordering heeft op ander subsectoren van de overheid. De andere subsectoren van de overheid dragen dan extra bij aan de overheidsschuld.

Het bruto binnenlands product is het eindresultaat van de productieve activiteiten van de ingezeten productie-eenheden. Het is gelijk aan de toegevoegde waarde tegen basisprijzen van alle bedrijfsklassen samen, aangevuld met enkele transacties die niet naar bedrijfsklassen worden verdeeld.

Het aandeel overheidsschuld per kwartaal in procenten van het bbp is een voortschrijdend jaartotaal. Het wordt berekend als het aandeel overheidsschuld aan het eind van het verslagkwartaal, gedeeld door de het bbp in het verslagkwartaal plus de drie voorafgaande kwartalen. Het cijfer voor het vierde kwartaal is gelijk aan het jaarcijfer.