Parade van Pen: de inkomensverdeling in 2020

mensen in winkelstraat
© CBS / Alrik Swagerman
De inkomensverdeling in Nederland kan op sprekende wijze in beeld gebracht worden met de Parade van dwergen en enkele reuzen.

In een optocht komen alle huishoudens van Nederland in één uur tijd voorbij, in volgorde van de hoogte van hun inkomen. In de stoet wordt ieder huishouden vertegenwoordigd door een van de gezinsleden. De lengte van deze vertegenwoordiger is evenredig gemaakt aan het inkomen van het huishouden. Is dit gelijk aan het gemiddeld inkomen dan krijgt het deelnemend gezinslid de lengte van de doorsnee Nederlander: 1,74 meter. Deze uitbeelding van de ongelijkheid in inkomen (of vermogen) is door de Nederlandse econoom Jan Pen in 1971 geïntroduceerd.

Parade van Pen: gestandaardiseerd besteedbaar inkomen, 2020*
MinuutInkomen (inkomen (1 000 euro))Lengte (inkomen (1 000 euro))
1e-0,6-0,03
2e6,00,32
3e10,20,55
4e12,70,68
5e14,10,75
6e14,90,80
7e15,60,84
8e16,10,87
9e16,70,90
10e17,40,93
11e18,00,97
12e18,61,00
13e19,21,03
14e19,71,06
15e20,31,09
16e20,81,11
17e21,21,14
18e21,71,17
19e22,21,19
20e22,71,22
21e23,31,25
22e23,81,28
23e24,41,31
24e24,91,34
25e25,51,37
26e26,11,40
27e26,61,43
28e27,21,46
29e27,81,49
30e28,31,52
31e28,91,55
32e29,51,58
33e30,01,61
34e30,61,65
35e31,21,68
36e31,81,71
37e32,41,74
38e33,11,78
39e33,71,81
40e34,41,85
41e35,01,88
42e35,71,92
43e36,41,96
44e37,22,00
45e38,02,04
46e38,82,08
47e39,72,13
48e40,62,18
49e41,62,24
50e42,82,30
51e44,02,36
52e45,32,43
53e46,92,52
54e48,62,61
55e50,82,73
56e53,42,87
57e57,03,06
58e62,53,36
59e73,13,93
60e175,49,42
* Voorlopige cijfers 1) Gemiddeld inkomen: 32,4 duizend euro. Gemiddelde lengte: 1,74 meter.

De dwergen lopen voorop

Als de stoet van bijna 7,9 miljoen huishoudens zich in beweging zet, lijkt er in de eerste minuut aanvankelijk niets te zien. De (vertegenwoordigers van de) huishoudens die in de parade voorop lopen, hebben een negatief inkomen en daardoor ook een negatieve lengte. Ze steken dus niet eens boven de grond uit. In 2020 betrof dit 41 duizend huishoudens. Het zijn relatief vaak ondernemershuishouden die in dat jaar verlies lijden. Vervolgens lopen langere tijd dwergen voorbij: huishoudens met een laag inkomen, dat dikwijls bestaat uit een uitkering of pensioen. Zo komt een alleenstaande bijstandsontvanger die geen huurtoeslag ontvangt, in de vierde minuut voorbij. AOW-ontvangers (paren en alleenstaanden) zonder aanvullende inkomsten zijn in de volgende twee minuten te zien. Daarna passeren de gepensioneerden die naast hun AOW wel extra inkomsten als huurtoeslag en een aanvullend pensioen hebben.

Het gemiddeld Nederlands gezin passeert in de 37ste minuut

Als de helft van de huishoudens na een half uur voorbijgekomen is, is het gemiddelde Nederlandse huishouden nog niet te zien geweest. Dit verschijnt pas in de 37ste minuut op het toneel. In 2020 bedroeg dit gemiddeld inkomen 32,4 duizend euro. De huishoudens die nu langskomen zijn overwegend werknemers- of ondernemershuishoudens.

Parade van Pen: voornaamste inkomensbron, 2020*
minuutInkomen als werknemer (% huishoudens)Inkomen als zelfstandige (% huishoudens)Uitkering (% huishoudens)Pensioen (% huishoudens)
1e49,310,527,312,9
2e46,611,32319,1
3e40,612,92818,5
4e24,67,451,416,6
5e22,65,555,316,6
6e17,23,658,820,3
7e17,43,460,718,5
8e17,43,157,721,9
9e22,63,940,832,7
10e24,54,129,242,3
11e26,342148,7
12e28416,251,7
13e30,54,113,252,2
14e33,23,910,752,2
15e353,9952,1
16e373,87,851,4
17e38,83,86,950,5
18e41,13,96,548,5
19e43,54,26,346
20e46,34,66,143
21e48,34,95,841
22e49,75,15,439,7
23e515,35,338,4
24e52,35,54,937,3
25e53,65,64,536,3
26e55,65,7434,6
27e575,93,833,2
28e58,56,13,531,9
29e59,76,23,230,9
30e60,66,5329,9
31e61,46,8328,8
32e62,56,92,727,9
33e63,472,527,1
34e64,57,12,426
35e65,27,42,225,1
36e65,67,62,124,6
37e66,27,71,924,1
38e66,681,923,6
39e678,31,723
40e67,58,41,622,5
41e67,88,41,522,2
42e688,71,421,9
43e68,491,321,3
44e68,89,41,220,6
45e69,79,51,219,6
46e70,49,91,118,5
47e7110,4117,6
48e71,610,80,916,7
49e72,111,20,915,7
50e72,611,60,814,9
51e72,412,30,714,5
52e72,512,80,714
53e72,213,80,613,4
54e71,514,90,613
55e70,7160,512,7
56e6917,80,512,7
57e66,420,40,412,8
58e62,324,60,312,7
59e55,530,90,313,4
60e40,940,20,218,7
* voorlopige cijfers

Reuzen met gemiddeld een lengte van ruim 9 meter

In de staart van de optocht neemt de lengte van de deelnemers snel toe. Ruim 767 duizend huishoudens hebben een inkomen van meer dan 50 duizend euro. Zij komen in de laatste zes minuten van de optocht voorbij en zijn algauw meer dan 3 meter lang. In de laatste minuut passeren ware reuzen met in doorsnee een lengte van bijna 9,5 meter: hun inkomen bedraagt gemiddeld bijna 1,8 ton. Het zijn naar verhouding vaak ondernemersgezinnen en pensioenontvangers met hoge inkomsten uit vermogen naast hun pensioen.

Ongelijkheid steeg vooral bij fiscale maatregelen

Iemand die de stoet van ongelijke inkomens elk jaar voorbij ziet komen, zal zich afvragen hoe deze ongelijkheid van jaar tot jaar verandert. Om daarover iets te kunnen zeggen, kan de ongelijkheid in één getal uitgedrukt worden. Hiervoor zijn verschillende maatstaven ontwikkeld. De internationaal meest gebruikte is de zogenaamde Gini-coëfficiënt. De waarde hiervan varieert tussen 0 (iedereen heeft een gelijk inkomen) en 1 (een huishouden beschikt over het volledige inkomen, de rest heeft niets). Voor de optocht van huishoudens in 2020 bedroeg de Gini-coëfficiënt bijna 0,30. De ongelijkheid liet in 2007, 2014, 2017 en 2019 een toename zien. Die pieken waren het gevolg van gunstige fiscale maatregelen voor directeuren-grootaandeelhouders in die jaren. Ook in 2001 was er een stijging. Die had te maken met het nieuwe belastingstelsel dat in dat jaar werd ingevoerd.

Inkomensongelijkheid huishoudens
JaarGestandaardiseerd inkomen (Gini-coëfficiënt)
19770,238
19810,238
19850,237
19890,251
19900,266
19910,267
19920,264
19930,263
19940,266
19950,265
19960,266
19970,261
19980,257
19990,260
20000,260
20000,270
20010,278
20020,276
20030,273
20040,278
20050,280
20060,281
20070,294
20080,287
20090,284
20100,283
20110,282
20110,288
20120,288
20130,284
20140,301
20150,286
20160,288
20170,295
20180,290
20190,306
2020*0,299
* voorlopige cijfers

In de vorige eeuw veranderden de inkomensverschillen tussen huishoudens in de jaren negentig vrijwel niet. In de tweede helft van de jaren tachtig trad wel een toename van de inkomensongelijkheid op. Toen stegen de lonen fors en kwamen er steeds meer tweeverdieners, terwijl tegelijkertijd het minimumloon en veel uitkeringen werden bevroren. Ook demografische ontwikkelingen als vergrijzing, immigratie en een groeiende groep alleenstaanden speelden een rol. Met de Oort-operatie in 1990, waarbij een aanzienlijke lastenverlichting voor vooral werkenden plaatsvond, deed zich de grootste stijging van de ongelijkheid voor.

Binnen bevolkingsgroepen zijn grote verschillen in de ongelijkheid. Zo zijn de inkomensverschillen tussen ouderen kleiner dan tussen jongeren en tussen werknemers kleiner dan tussen zelfstandigen. Maar ondanks deze verschillen tussen groepen in Nederland is de inkomensongelijkheid internationaal gezien klein.