De staat van de Waddenzee tot op de bodem uitgezocht met data

Zeehonden vanuit de lucht op het strand
© ANP / Martens Multimedia
Hoe gaat het écht met de Waddenzee? Die vraag lijkt eenvoudig, maar het antwoord is allesbehalve dat. Nederland heeft nog een paar grote aaneengesloten natuurgebieden. De Waddenzee is er één van maar staat onder druk. Het gebied vormt een dynamisch ecosysteem waarin klimaat, natuur, menselijke activiteit en beleid voortdurend op elkaar inwerken. Er zijn veel data over de Waddenzee beschikbaar. Die zijn nu voor het eerst samengebracht om een beter overzicht van de Waddenzee als compleet ecosysteem te krijgen. Met de publicatie van Staat van de Waddenzee 2025 kunnen de ministeries van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid, Natuur (LVVN) en Infrastructuur en Waterstaat (IenW) een belangrijke stap zetten voor de ontwikkeling van het Beleidskader Natuur Waddenzee.

Het grootste getijdesysteem ter wereld

De Waddenzee is een getijdesysteem dat bij hoog water onder water staat en bij laag water grotendeels droogvalt. De Waddenzee is het grootste aaneengesloten gebied met droogvallende wadplaten ter wereld en heeft ook te maken met de klimaatverandering.

Er is veel informatie over klimaatverandering, leefgebieden van planten en dieren, en andere ecologische ontwikkelingen. ‘Maar al die gegevens liggen verspreid en zijn lastig te vergelijken. Onderzoekers gebruiken verschillende methoden en presenteren de resultaten op verschillende manieren’, zegt Patrick Bogaart, onderzoeker natuurlijk kapitaal en biodiversiteit bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS): ‘Ons werk is om al die losse gegevens samen te brengen tot één duidelijk verhaal.

De systematiek komt neer op het combineren van de technieken achter de Living Planet Index met de uitwerking van indicatoren voor ecosysteem-kwaliteit, zoals in ons werk aan natuurlijk kapitaal . Dan krijg je een hele lijst met rapportcijfers. Neem ze bij elkaar en je kunt een eindrapport opstellen: de Staat van de Waddenzee. Een integrale beoordeling van de staat van de Waddenzee als geheel.’

Samenwerkingspartner

De Waddenzee is een van de meest onderzochte natuurgebieden ter wereld. Een onmisbare schakel in het leven van trekvogels, vissen en zeehonden. Er wordt gevist, gevaren, gerecreëerd, onderzoek gedaan. De Wadden vormen bovendien een natuurlijke bescherming van de noordelijke kust van ons land. In de Agenda voor het Waddengebied 2050, van overheden en betrokken instanties, staat beschreven: ‘duurzame bescherming en ontwikkeling als natuurgebied, met behoud van het kenmerkende open landschap’ voor de Waddenzee. Om die bescherming te bieden zijn de ministeries van LVVN en IenW in 2022 gestart met de ontwikkeling van een Beleidskader Natuur Waddenzee waarbij de nadruk ligt op het terugdringen van de negatieve impact van gebruik.

‘Kennis van de Waddenzee was er volop,’ zegt Rutger Bults, projectleider Beleidskader Natuur Waddenzee bij het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid, Natuur (LVVN). ‘Wat miste was een totaalbeeld. De Waddenzee is een heel bijzonder ecosysteem waarin alles met elkaar samenhangt. Die samenhang misten we in de monitoring van de ontwikkelingen.’ Het leidde tot een gezamenlijke opdracht van het ministerie van aan de Waddenacademie om te komen tot een Staat van de Waddenzee. De Waddenacademie is het kenniscentrum voor het Waddengebied.

Katja Philippart, kustecoloog en directeur van de Waddenacademie, omarmde de opdracht meteen. ‘Het was een lang gekoesterd ideaal en een eerste poging is in 2014 uitgevoerd (Wadden monitoring in the Spotlight). Daarbij werd ook meteen de link met beleid en beheer gelegd: de science-policy-matrix.’ Die pilot uit 2014 maakte wel duidelijk dat het geen eenvoudig project zou worden. Het doel was een rapport dat niet alleen de huidige toestand van het gebied beschrijft, maar ook laat zien hoe die zich ontwikkelt in de tijd. Het wensenlijstje was lang, er waren veel data en informatiebronnen van uiteenlopende grootheden en eenheden. Het CBS was dan ook vanzelfsprekend een belangrijke samenwerkingspartner.’

238 indicatoren

Hoe maak je van al die losse gegevens en verschillende belangen één duidelijk overzicht? Wat betekent het als statistiek en ecologie zo nauw samenwerken?

De Staat van de Waddenzee 2025 geeft een breed en duidelijk beeld van hoe het gaat met de Waddenzee als natuurgebied. Het helpt beleidsmakers om beslissingen te nemen op basis van feiten en cijfers.

Het rapport bevat een beoordeling op basis van 238 indicatoren verdeeld over drie thema’s: weer & klimaat, leefomgeving en soorten. Deze indicatoren laten zien hoe het nu gaat (huidige toestand) en hoe het in de afgelopen 12 jaar is veranderd (trend):

• 38% van de indicatoren scoort slechter dan de referentiewaarden en een deel verslechtert verder.
• 28% van de indicatoren geeft een onzeker beeld ten opzichte van de referentiewaarden.
• 32% scoort beter dan de referentiewaarden.

Steeds meer kennis

‘Dit rapport is een belangrijke bouwsteen voor het nieuwe Beleidskader Natuur Waddenzee dat wij samen met het ministerie van IenW ontwikkelen,’ zegt Bults. ‘Het is belangrijk dat we elkaar hebben gevonden in de doelen en criteria voor dit rapport. We hebben als ministeries van LVVN en IenW verschillende rollen in het gebied, maar een gezonde en veerkrachtige Waddenzee is in het belang van ons allemaal. De Staat van de Waddenzee biedt veel informatie om een groot aantal aannames te verifiëren, en dat is een grote winst. We weten nog lang niet alles, maar wel genoeg om een volgende stap te zetten in de bescherming van de Waddenzee.

Philippart vult aan: ‘Ik ben heel blij met het resultaat. En ook met het inzicht dat we eigenlijk ook nog een aantal facetten van de Waddenzee helemaal niet zo goed in beeld hebben. Specifieke fauna, zoals zoöplankton, bijvoorbeeld. Maar ook ruimtelijke aspecten. Het maakt wel uit of je in het oostelijke Waddengebied of in het westen bent. Die verschillen hebben we grotendeels nog niet apart bekeken.’

Patrick Bogaart ziet daar ook nog kansen. ‘We zijn met onze Duitse en Deense collega’s in gesprek. Binnen Europa worden nieuwe richtlijnen ontwikkeld voor de kwaliteit van habitats. De Staat is hier eigenlijk al een voorloper van. Het gezamenlijke streven is om daarbij zoveel mogelijk te harmoniseren.’

Relevante links