Toename zoetwaterdieren sinds 1990, afname in vennen en hoogveen

De populaties van 176 diersoorten in zoetwater, zoals rivieren, beken en moerassen, zijn gemiddeld met bijna 60 procent toegenomen. In sommige leefgebieden gaat het minder goed; zo zijn soorten die kenmerkend zijn voor vennen en hoogvenen sinds 2010 bijna gehalveerd. Dat blijkt uit nieuwe berekeningen van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) op basis van gegevens uit de meetprogramma’s van het Netwerk Ecologische Monitoring. Deze berekeningen vormen de basis van het nieuwe Living Planet Report.

Vooral populaties van broedvogels, waaronder moerasvogels als rietzanger en blauwborst, zijn toegenomen. Ook soorten die niet gebonden zijn aan één type leefgebied, zoals kleine watersalamander, grote keizerlibel en Europese meerval, gaan gemiddeld vooruit. Verder zijn er meer bevers en otters, en soorten die hier door klimaatverandering meer voorkomen zoals de vuurlibel.

Stagnerend herstel en bedreigingen voor zoetwaterfauna

Diverse milieumaatregelen hebben vanaf begin jaren negentig gezorgd voor schoner water, waardoor de zoetwaternatuur herstelde en populaties van zoetwaterdieren toenamen. Ook de aanleg van natuurvriendelijke oevers en vispassages, natuurontwikkeling langs grote rivieren, met onder meer nieuwe moerassen en herstel van het natuurlijke verloop van beken, droegen hieraan bij.

De afgelopen jaren is de stijging bij veel soorten echter gestopt, of veranderd in een achteruitgang. Hierbij speelt onder meer de opkomst van exotische soorten een rol, zoals de Amerikaanse rivierkreeft [1]. Die richt veel schade aan bij planten en dieren in zoet water. Ook temperatuurstijging, droogte en hoge stikstofuitstoot hebben een grote impact op de zoetwaternatuur, vooral op die van vennen en hoogvenen [2] [3].

Meer otters en bevers, minder vissen en libellen in stromend water

Beken en rivieren (inclusief bronnen, uiterwaarden en nevengeulen) zijn stromende wateren en een van de drie typen zoetwaterleefgebieden. De populatieomvang van 21 diersoorten die kenmerkend zijn voor dit watertype, steeg tussen 1990 en 2015 gemiddeld met 60 procent, maar daalde daarna met 20 procent. Soorten die het sterkst vooruitgaan zijn otter en bever. Vooral vissen in grote rivieren (zoals rivierdonderpad en kopvoorn) en libellen (zoals weidebeekjuffer en beekoeverlibel) gaan vanaf 2015 achteruit.

Toename rietvogels, afname libellen en vissen in stilstaande wateren

Plassen, meren, sloten en laagveenmoerassen zijn stilstaande wateren die vaak door de mens zijn ontstaan en meestal heel voedselrijk zijn. De populatieomvang van diersoorten die aan dit type wateren gebonden zijn, is sinds 1990 gemiddeld met 30 procent toegenomen. Vooral rietvogels als rietzanger, snor en roerdomp zijn vooruitgegaan, terwijl libellen (vanaf 2018) en zoetwatervissen (vanaf 2008) weer afnemen.

Soorten van vennen en hoogvenen met een derde afgenomen

De populaties van diersoorten die gebonden zijn aan vennen en hoogvenen (inclusief natte heide) namen tussen 1999 en 2010 toe met gemiddeld 40 procent. Daarna zette een daling in, en in 2024 lagen deze populaties gemiddeld 30 procent onder het niveau van 1999. Onder de afnemende soorten zijn enkele vlindersoorten (veenhooibeestje, gentiaanblauwtje), enkele vogelsoorten (wintertaling, geoorde fuut) en een aantal libellensoorten. Toenemende soorten zijn onder andere poelkikker, kraanvogel en bruine winterjuffer.