Doorzicht kerkhof vanuit overhangende takken
© Hollandse Hoogte / David Rozing

Vragen en antwoorden over de sterftecijfers

Wat is oversterfte?

Oversterfte is een tijdelijke, bijzondere stijging van het aantal overledenen die samenvalt met een bijzondere gebeurtenis, zoals een griepepidemie, hittegolf of corona-epidemie. Maar wanneer is er sprake van een bijzondere stijging? Het aantal sterfgevallen schommelt namelijk altijd wel wat van week tot week. Om te weten te komen of er meer aan de hand is dan de gebruikelijke schommelingen kijkt het CBS naar de verwachte sterfte. Die verwachte sterfte rekenen we uit door te kijken naar de sterfte in diezelfde periode in het verleden. Daarbij houden we ook rekening met het feit dat de bevolking continu verandert: er komen immigranten bij (die relatief jong zijn), we vergrijzen en we worden steeds ouder. We gebruiken daarvoor de prognoses die het CBS jaarlijks maakt. Deze prognoses geven namelijk de meest waarschijnlijke toekomstige ontwikkelingen van de bevolking en de sterfte.

[video: https://www.cbs.nl/nl-nl/video/ee9e6c2be0004004b2f36e741ef78553]

Hoe wordt de oversterfte berekend?

Kijk bijvoorbeeld naar week 14 van 2020. Toen stierven er in totaal 5 084 mensen. Om te weten of dat meer of minder is dan we zouden verwachten, kijken we naar de gemiddelde sterfte tussen 2015 en 2019 in de weken 11 tot en met 17. We kijken naar een langere periode om te voorkomen dat heel grote schommelingen in de sterfte, door griepgolven of extreme kou of hitte, te zwaar meewegen. In de jaren 2015 tot en met 2019 overleden in week 11 tot en met 17 gemiddeld 2 954 mensen per week. Als we die, aan de hand van de prognose, corrigeren voor de meest waarschijnlijke ontwikkelingen in de bevolking en de sterfte, dan komt de verwachte sterfte voor week 14 van 2020 uit op 3 024 overledenen. Met ruim 5 duizend overledenen was de sterfte in week 14 van 2020 dus hoger dan verwacht. We spreken dan van een oversterfte van 2 060 (5 084 min 3 024).

 

Kan die hoge sterfte geen toeval zijn?

Om erachter te komen of de hogere sterfte geen toeval is, kijken we naar hoe de sterfte gewoonlijk schommelt, en berekenen we daarmee een boven- en een ondergrens van het verwachte sterftecijfer. Deze grenzen geven aan waarbinnen de sterfte normaal gesproken schommelt. Alleen als de sterfte hoger is dan die bovengrens of lager dan de ondergrens van de verwachte sterfte spreken we van een bijzondere ontwikkeling. En dat is voor week 14 van 2020, op de piek van de eerste coronagolf, duidelijk het geval (zie figuur 1). De hoge sterfte in die week was dus geen toeval.

1. Sterfte en verwachte sterfte, week 14, 2020
SterfteOverledenen (overledenen)
Sterfte week 14, 20205084
Ondergrens2712
Verwachte sterfte voor die week3054
Bovengrens3337

Stierven er in 2020 meer mensen dan verwacht?

Sinds het uitbreken van de corona-epidemie bericht het CBS iedere week hoeveel mensen zijn overleden en of er oversterfte is. We laten zien wat de verwachte sterfte is voor die week, wat de onder- en de bovengrens is, en hoeveel mensen in die week zijn gestorven. De oversterfte in de eerste golf van de corona-epidemie, die duurde van week 11 tot en met week 19, en ook die in de tweede golf, vanaf week 39, zijn goed te zien. Ook in de zomer, tijdens een hittegolf, was er twee weken oversterfte (zie figuur 2).  

2. Overledenen per week
 OverledenVerwacht aantal overledenenVerwacht aantal overledenen (95%-interval)
1310332772908 – 3645
2336633112930 – 3692
3315733442945 – 3742
4304633923008 – 3776
5316334073027 – 3788
6319434012979 – 3823
7319934082916 – 3901
8295933872851 – 3922
9309833522805 – 3898
10310633152785 – 3845
11321932532756 – 3751
12361531742711 – 3637
13445931042703 – 3505
14508530242712 – 3337
15498129572719 – 3195
16430729152711 – 3120
17390728692677 – 3060
18337928412650 – 3032
19298628212633 – 3009
20277727942626 – 2962
21277127702620 – 2920
22272927532608 – 2898
23268227352591 – 2880
24269227372600 – 2875
25269527252594 – 2855
26266127172577 – 2857
27263927232544 – 2902
28261927192515 – 2923
29252827202507 – 2934
30267327072515 – 2900
31266826872492 – 2882
32264026822483 – 2881
33320926692481 – 2857
34285526632510 – 2815
35273326672526 – 2807
36269026762549 – 2804
37273926982564 – 2832
38272027292585 – 2873
39289227522618 – 2886
40299827862628 – 2943
41302028072655 – 2960
42322028392677 – 3001
43344928622661 – 3063
44367928892683 – 3095
45358929022692 – 3111
46357529322710 – 3155
47332929722742 – 3202
48340130122762 – 3263
49351930372742 – 3332
50360631002800 – 3399
51389631662830 – 3501
52384932222871 – 3573
53405832662906 – 3625

De eerste golf van oversterfte door corona duurde van week 11 tot en met 19 met een piek in week 14. In totaal overleden er in deze weken bijna 36 duizend mensen terwijl je er 27 duizend zou verwachten. Dat is een oversterfte van bijna 9 duizend binnen 9 weken (zie figuur 3).

3. Sterfte per week, 2020
WeekVerwachte sterfte (overledenen)Oversterfte (overledenen)
113253-34
123174441
1331041355
1430242060
1529572023
1629151392
1728691038
182841538
192821165

De tweede golf begon in week 39 en is nog niet afgelopen. Tot en met week 52 van 2020 zou je verwachten dat er ruim 41 duizend mensen zouden overlijden. Tot nu toe zijn het er 48 duizend. Dat is een oversterfte van 6,7 duizend mensen (zie figuur 4).

4. Sterfte per week, 2020
WeekVerwachte sterfte (overledenen)Oversterfte (overledenen)
392752140
402786212
412807212
422839380
432862586
442889789
452902687
462932640
472972354
483012388
493037480
503100501
513166724
523222597

Dus de oversterfte in 2020 was 15,7 duizend?

Nee. De oversterfte in heel 2020 is het aantal overledenen min de verwachte sterfte voor alle weken in 2020. Tot en met week 52 van 2020 waren dat een 13,6 duizend mensen die meer overleden dan verwacht. Dat verschil is dus iets kleiner dan de oversterfte van de eerste en tweede golf bij elkaar opgeteld (15,7 duizend). Dat komt doordat in de eerste weken van het jaar en tussen de eerste en de tweede golf juist iets minder mensen overleden dan verwacht (zie figuur 5).

5. Overledenen per week
 OverledenVerwacht aantal overledenenVerwacht aantal overledenen (95%-interval)
1310332772908 – 3645
2336633112930 – 3692
3315733442945 – 3742
4304633923008 – 3776
5316334073027 – 3788
6319434012979 – 3823
7319934082916 – 3901
8295933872851 – 3922
9309833522805 – 3898
10310633152785 – 3845
11321932532756 – 3751
12361531742711 – 3637
13445931042703 – 3505
14508530242712 – 3337
15498129572719 – 3195
16430729152711 – 3120
17390728692677 – 3060
18337928412650 – 3032
19298628212633 – 3009
20277727942626 – 2962
21277127702620 – 2920
22272927532608 – 2898
23268227352591 – 2880
24269227372600 – 2875
25269527252594 – 2855
26266127172577 – 2857
27263927232544 – 2902
28261927192515 – 2923
29252827202507 – 2934
30267327072515 – 2900
31266826872492 – 2882
32264026822483 – 2881
33320926692481 – 2857
34285526632510 – 2815
35273326672526 – 2807
36269026762549 – 2804
37273926982564 – 2832
38272027292585 – 2873
39289227522618 – 2886
40299827862628 – 2943
41302028072655 – 2960
42322028392677 – 3001
43344928622661 – 3063
44367928892683 – 3095
45358929022692 – 3111
46357529322710 – 3155
47332929722742 – 3202
48340130122762 – 3263
49351930372742 – 3332
50360631002800 – 3399
51389631662830 – 3501
52384932222871 – 3573
53405832662906 – 3625

Komt die oversterfte helemaal door corona?

Voor de oversterfte tijdens de eerste coronagolf kunnen we dat al zeggen: ja. Over het eerste halfjaar van 2020 heeft het CBS namelijk van alle sterfgevallen de doodsoorzaak. Die doodsoorzaak wordt door de behandelend arts ingevuld. Als het coronavirus volgens de arts een cruciale rol heeft gespeeld in het overlijden van de patiënt, dan wordt COVID-19 vastgelegd als de doodsoorzaak. In week 10 werden de eerste gevallen bij het CBS gemeld. Dat waren er toen nog maar een paar. Vanaf dan loopt dat aantal snel op tot bijna 2 duizend in week 15. 
 
In figuur 6 zijn twee dingen te zien. Hoeveel mensen overleden wekelijks aan corona en hoeveel mensen overleden aan andere doodsoorzaken. De blauwe lijn laat daarnaast zien hoeveel mensen naar verwachting zouden sterven in die week. Tussen week 13 en week 18 zie je duidelijk dat de oversterfte, het aantal sterfgevallen boven de blauwe lijn, even groot is als het totale aantal mensen dat overleed aan corona. Vanaf week 19 is de totale sterfte ongeveer gelijk aan de verwachte sterfte of net iets lager. Tegelijkertijd is nog wel te zien dat ook in die weken nog mensen aan corona overleden. Dus ook na de eerste golf zijn er nog sterfgevallen door het coronavirus, maar het aantal is dusdanig klein dat ze geen oversterfte meer veroorzaken.

6. Sterfte per week, 2020
WeekVerwachte sterfte (overledenen)Sterfte excl. COVID-19 (overledenen)COVID-19 (overledenen)
132773103
233113365
333443157
433923046
534073163
634013194
734083199
833872959
933523098
10331531015
113253318435
1231743205410
13310432141245
14302431841900
15295730201960
16291528521455
17286928271080
1828412719660
1928212561425
2027942502275
2127702556215
2227532584145
2327352582100
242737262765
252725264550
262717263130
272723262910

Volgens het CBS zijn er meer coronadoden dan volgens het RIVM. Hoe kan dat?

Dat de cijfers van het CBS en het RIVM niet gelijk zijn kan verschillende oorzaken hebben komen. Ten eerste kunnen er overledenen zijn bij wie de arts op basis van het klinisch beeld COVID-19 aangaf als doodsoorzaak zonder dat dit door een laboratoriumtest is bevestigd. Er waren bijvoorbeeld longfoto’s gemaakt. Die overledenen ontbreken dan in de RIVM-cijfers maar komen wel voor in de CBS-gegevens. Ten tweede, overledenen bij wie COVID-19 was vastgesteld (ook met een positieve laboratoriumtest) zijn mogelijk niet (direct) gemeld bij de GGD en ontbreken daardoor in de cijfers van het RIVM. Zowel de gemelde COVID-19 sterfte aan het RIVM als de CBS-gegevens over eerdere perioden kunnen nog veranderen door nagekomen meldingen.

Zijn het niet gewoon vooral ouderen en zieken die overlijden?

De oversterfte is inderdaad hoog onder ouderen. Tot en met week 52 van 2020 was de oversterfte bij 65- tot 80-jarigen 11 procent (zie figuur 7). Dat betekent dat de sterfte voor deze groep 11 procent hoger lag dan je zou verwachten. Bij 80-plussers was de oversterfte met 9 procent vrijwel even hoog. Maar ook bij  mensen jonger dan 65 jaar was er oversterfte; tot aan week 52 was die 4 procent. Dat lijkt misschien niet veel, maar het zijn wel ruim 750 meer overledenen onder de 65 jaar dan verwacht.

7. Relatieve oversterfte naar leeftijd, week 1 t/m 52, 2020
LeeftijdRelatieve oversterfte (%)
0-65 jaar3,6
65-80 jaar10,6
80 jaar of ouder9,2

Met een griepepidemie overlijden toch ook vooral ouderen?

Het klopt dat met een griepepidemie veel ouderen en met name veel 80-plussers overlijden. Tijdens de griepepidemie in de winter van 2017/’18 overleden ruim 9 duizend mensen meer dan verwacht. Dat waren er net zo veel als tijdens de eerste coronagolf. Een belangrijk verschil is dat er tijdens de griepepidemie vrijwel alleen oversterfte was bij 80-plussers, en tijdens de corona-epidemie ook bij jongere leeftijden. Daarin verschilt de sterfte tijdens deze corona-epidemie dus echt van een griepepidemie. Onder mensen jonger dan 65 was tijdens de griepepidemie namelijk helemaal geen oversterfte.

Als je kijkt naar mensen die kwetsbaarder zijn, zoals verpleeghuisbewoners en andere gebruikers van langdurige zorg, zoals gehandicaptenzorg, dan is duidelijk dat in 2020 de oversterfte daar hoog was. Maar mensen die zulke zorg niet nodig hebben blijven niet buiten schot. Want ook in de rest van de bevolking stierven duidelijk meer mensen tijdens de twee coronagolven dan je zou verwachten in een normaal jaar (zie figuur 8).

8. Relatieve oversterfte naar Wlz-zorggebruik, week 1 t/m 52, 2020
ZorggebruikRelatieve oversterfte (%)
Wlz-zorggebruikers12,5
Overige bevolking6,7

Overlijden ernstig zieke mensen dan niet aan corona in plaats van kanker of hart- en vaatziekten?

Daar lijkt het tot nu toe niet op. Op basis van de cijfers over doodsoorzaken tot en met oktober 2020 blijkt dat er net zoveel mensen overleden aan bijvoorbeeld kanker, hart- en vaatziekten en ziekten van het zenuwstelsel (zoals dementie) als in dezelfde periode in 2019. Alleen het aantal mensen dat overleed aan ziekten van het ademhalingsstelsel, bijvoorbeeld door longontstekingen en chronische longaandoeningen, nam af (zie figuur 9).

Doodsoorzaken, 2020*
MaandNieuwvormingen (w.o. kanker) (overledenen)Hart- en vaatziekten (overledenen)Psychische stoornissen of ziekte van zenuwstelsel (overledenen)Ziekten van ademhalingsorganen (overledenen)Niet-natuurlijke dood (overledenen)Overige doodsoorzaken (overledenen)Vastgestelde en vermoedelijke COVID-19 (overledenen)
Januari412535771929136180323160
Februari381432661737123674220990
Maart410834012005136378323732208
April38542991185494776721006357
Mei36862820146966771319561323
Juni3825277813756217061914266
Juli400226831534660709195092
Augustus3985284217828057912191168
September3779274315636317342120331
Oktober39223147160071871423792127
* voorlopige cijfers