Gemeenterekeningen; baten en lasten naar regio en grootteklasse 2004-2016

Gemeenterekeningen; baten en lasten naar regio en grootteklasse 2004-2016

Baten/lasten/saldo Regiokenmerken Perioden Functies in mln euro Verkeer, vervoer en waterstaat Totaal verkeer, vervoer en waterstaat (mln euro) Functies in mln euro Verkeer, vervoer en waterstaat Wegen en verkeer (mln euro) Functies in mln euro Verkeer, vervoer en waterstaat Openbaar vervoer (mln euro) Functies in mln euro Verkeer, vervoer en waterstaat Parkeren (mln euro) Functies in mln euro Verkeer, vervoer en waterstaat Havens, luchtvaart en waterstaat (mln euro) Functies in euro/inwoner Verkeer, vervoer en waterstaat Totaal verkeer, vervoer en waterstaat (euro/inwoner) Functies in euro/inwoner Verkeer, vervoer en waterstaat Wegen en verkeer (euro/inwoner) Functies in euro/inwoner Verkeer, vervoer en waterstaat Openbaar vervoer (euro/inwoner) Functies in euro/inwoner Verkeer, vervoer en waterstaat Parkeren (euro/inwoner) Functies in euro/inwoner Verkeer, vervoer en waterstaat Havens, luchtvaart en waterstaat (euro/inwoner)
Baten Nederland 2016 1.766 511 287 791 177 104 30 17 47 10
Baten Noord-Nederland (LD) 2016 87 27 1 47 11 51 16 1 27 6
Baten Oost-Nederland (LD) 2016 233 94 22 110 8 65 26 6 31 2
Baten West-Nederland (LD) 2016 1.218 293 256 518 150 151 36 32 64 19
Baten Zuid-Nederland (LD) 2016 229 97 8 116 8 63 27 2 32 2
Baten Groningen (PV) 2016 33 10 1 19 3 57 17 2 33 5
Baten Friesland (PV) 2016 33 10 0 15 7 51 16 1 23 11
Baten Drenthe (PV) 2016 21 7 0 13 0 43 15 0 27 1
Baten Overijssel (PV) 2016 70 31 1 35 3 61 28 1 31 2
Baten Flevoland (PV) 2016 53 17 17 18 1 131 41 43 45 2
Baten Gelderland (PV) 2016 110 46 4 56 4 54 22 2 28 2
Baten Utrecht (PV) 2016 88 37 1 49 2 69 29 1 39 1
Baten Noord-Holland (PV) 2016 677 158 198 253 69 243 57 71 91 25
Baten Zuid-Holland (PV) 2016 426 95 57 197 77 118 26 16 54 21
Baten Zeeland (PV) 2016 25 3 0 20 2 66 8 0 52 6
Baten Noord-Brabant (PV) 2016 149 55 8 80 6 60 22 3 32 3
Baten Limburg (PV) 2016 79 42 0 36 1 71 37 0 32 1
Baten Oost-Groningen (CR) 2016 1 1 0 0 0 9 7 0 1 1
Baten Delfzijl en omgeving (CR) 2016 3 0 0 0 3 67 7 1 0 59
Baten Overig Groningen (CR) 2016 29 9 1 19 0 75 22 2 50 1
Baten Noord-Friesland (CR) 2016 22 8 0 8 6 67 25 1 24 17
Baten Zuidwest-Friesland (CR) 2016 4 1 0 2 1 32 8 0 17 7
Baten Zuidoost-Friesland (CR) 2016 7 1 0 5 1 35 6 0 24 4
Baten Noord-Drenthe (CR) 2016 8 2 0 5 0 40 12 0 28 0
Baten Zuidoost-Drenthe (CR) 2016 6 2 0 4 0 34 11 1 22 0
Baten Zuidwest-Drenthe (CR) 2016 8 3 0 4 0 58 23 0 31 4
Baten Noord-Overijssel (CR) 2016 23 10 0 11 1 63 27 0 31 4
Baten Zuidwest-Overijssel (CR) 2016 11 5 0 6 0 73 33 0 38 2
Baten Twente (CR) 2016 36 17 1 18 1 58 27 1 29 2
Baten Veluwe (CR) 2016 31 15 0 12 3 45 23 0 19 4
Baten Achterhoek (CR) 2016 14 5 0 9 0 35 11 0 23 0
Baten Arnhem/Nijmegen (CR) 2016 54 20 2 31 1 74 27 3 43 1
Baten Zuidwest-Gelderland (CR) 2016 12 6 2 3 0 48 27 6 14 2
Baten Utrecht (CR) 2016 88 37 1 49 2 69 29 1 39 1
Baten Kop van Noord-Holland (CR) 2016 21 6 1 7 8 57 16 2 17 21
Baten Alkmaar en omgeving (CR) 2016 20 6 0 15 0 84 23 0 60 0
Baten IJmond (CR) 2016 10 6 0 2 2 50 30 2 10 9
Baten Agglomeratie Haarlem (CR) 2016 33 5 0 27 1 144 20 0 120 5
Baten Zaanstreek (CR) 2016 6 2 0 3 1 37 10 0 19 8
Baten Groot-Amsterdam (CR) 2016 575 131 197 191 57 432 98 148 143 43
Baten Het Gooi en Vechtstreek (CR) 2016 12 3 0 9 0 50 14 0 35 1
Baten Agglomeratie Leiden en Bollenstreek (CR) 2016 24 5 0 18 1 58 13 0 44 1
Baten Agglomeratie 's-Gravenhage (CR) 2016 77 25 -1 52 1 91 29 -1 61 1
Baten Delft en Westland (CR) 2016 8 2 0 5 0 34 10 0 24 0
Baten Oost-Zuid-Holland (CR) 2016 25 18 0 7 0 79 56 1 21 1
Baten Groot-Rijnmond (CR) 2016 261 35 54 99 73 185 25 39 70 51
Baten Zuidoost-Zuid-Holland (CR) 2016 31 10 3 15 3 76 24 9 37 7
Baten Zeeuwsch-Vlaanderen (CR) 2016 5 0 0 4 0 44 5 0 38 1
Baten Overig Zeeland (CR) 2016 21 3 0 16 2 75 9 0 58 8
Baten West-Noord-Brabant (CR) 2016 37 11 0 24 2 59 17 0 38 4
Baten Midden-Noord-Brabant (CR) 2016 25 10 0 14 1 52 21 0 30 1
Baten Noordoost-Noord-Brabant (CR) 2016 37 12 0 21 3 57 19 1 33 4
Baten Zuidoost-Noord-Brabant (CR) 2016 51 23 7 21 0 67 30 9 27 1
Baten Noord-Limburg (CR) 2016 10 2 0 6 1 35 7 1 23 3
Baten Midden-Limburg (CR) 2016 10 4 0 6 0 42 15 0 25 2
Baten Zuid-Limburg (CR) 2016 60 36 0 24 0 99 60 0 39 0
Baten Flevoland (CR) 2016 53 17 17 18 1 131 41 43 45 2
Baten Minder dan 5 000 inwoners 2016 1 0 0 0 0 64 30 2 0 32
Baten 5 000 tot 10 000 inwoners 2016 3 2 0 1 0 18 12 0 4 2
Baten 10 000 tot 20 000 inwoners 2016 47 24 1 14 7 32 16 1 10 5
Baten 20 000 tot 50 000 inwoners 2016 207 97 14 73 23 34 16 2 12 4
Baten 50 000 tot 100 000 inwoners 2016 190 69 3 108 10 61 22 1 34 3
Baten 100 000 tot 150 000 inwoners 2016 157 71 1 82 3 98 44 0 51 2
Baten 150 000 tot 250 000 inwoners 2016 257 71 18 162 6 113 31 8 71 3
Baten 250 000 inwoners of meer 2016 906 178 250 352 126 390 77 108 151 54
Lasten Nederland 2016 4.649 3.422 397 616 214 274 202 23 36 13
Lasten Noord-Nederland (LD) 2016 383 306 4 41 33 223 178 2 24 19
Lasten Oost-Nederland (LD) 2016 718 576 27 97 20 200 161 7 27 5
Lasten West-Nederland (LD) 2016 2.768 1.893 347 388 139 343 235 43 48 17
Lasten Zuid-Nederland (LD) 2016 780 647 20 91 22 216 179 6 25 6
Lasten Groningen (PV) 2016 128 104 1 16 7 218 177 1 27 12
Lasten Friesland (PV) 2016 169 129 2 13 23 261 200 4 21 36
Lasten Drenthe (PV) 2016 87 73 0 11 2 178 149 1 24 5
Lasten Overijssel (PV) 2016 215 176 2 30 7 188 154 1 26 6
Lasten Flevoland (PV) 2016 125 87 17 18 3 309 214 42 45 8
Lasten Gelderland (PV) 2016 379 313 8 49 9 186 154 4 24 4
Lasten Utrecht (PV) 2016 321 255 2 41 22 252 200 2 32 18
Lasten Noord-Holland (PV) 2016 1.187 688 261 172 65 426 247 94 62 23
Lasten Zuid-Holland (PV) 2016 1.165 871 84 162 49 322 241 23 45 13
Lasten Zeeland (PV) 2016 95 78 0 14 3 250 205 0 36 8
Lasten Noord-Brabant (PV) 2016 535 444 13 59 20 214 178 5 24 8
Lasten Limburg (PV) 2016 245 204 7 31 3 220 183 7 28 2
Lasten Oost-Groningen (CR) 2016 37 35 0 0 1 248 238 0 2 8
Lasten Delfzijl en omgeving (CR) 2016 15 12 0 0 3 316 250 1 1 65
Lasten Overig Groningen (CR) 2016 76 56 1 16 3 195 145 2 40 8
Lasten Noord-Friesland (CR) 2016 95 72 2 7 14 294 221 7 22 44
Lasten Zuidwest-Friesland (CR) 2016 42 34 0 2 6 313 250 3 13 48
Lasten Zuidoost-Friesland (CR) 2016 31 24 0 4 3 166 129 -1 23 14
Lasten Noord-Drenthe (CR) 2016 33 27 0 5 1 176 145 1 27 4
Lasten Zuidoost-Drenthe (CR) 2016 28 23 0 4 0 165 139 1 25 1
Lasten Zuidwest-Drenthe (CR) 2016 26 22 0 2 2 198 169 0 17 12
Lasten Noord-Overijssel (CR) 2016 73 60 0 8 4 200 166 1 23 11
Lasten Zuidwest-Overijssel (CR) 2016 33 28 0 5 0 214 181 0 30 3
Lasten Twente (CR) 2016 109 88 1 17 3 174 141 2 27 5
Lasten Veluwe (CR) 2016 120 105 1 10 3 179 156 2 16 5
Lasten Achterhoek (CR) 2016 64 54 1 9 1 161 135 2 23 2
Lasten Arnhem/Nijmegen (CR) 2016 153 119 4 28 2 210 164 5 38 3
Lasten Zuidwest-Gelderland (CR) 2016 42 35 2 2 2 174 147 10 8 10
Lasten Utrecht (CR) 2016 321 255 2 41 22 252 200 2 32 18
Lasten Kop van Noord-Holland (CR) 2016 76 56 1 4 14 204 152 3 11 38
Bron: CBS.
Verklaring van tekens

Tabeltoelichting


Deze tabel bevat cijfers over de lasten en baten per functie (beleidsterrein) naar regio en grootteklasse in miljoenen euro's en in euro's per inwoner. De gepresenteerde cijfers zijn gebaseerd op gegevens die aansluiten op de definities en indelingen die de gemeenten zelf hanteren in hun administratie. Deze gegevens worden aan het CBS geleverd via de enquête Informatie voor Derden (Iv3). De voorschriften voor deze enquête zijn vastgelegd in de Ministeriële Regeling Informatie voor derden.

Gegevens beschikbaar van 2004 tot en met 2016.

Status van de cijfers:
De cijfers in deze tabel zijn definitief.

Wijzigingen per 19 december 2018:
Geen, deze tabel is stopgezet.

Wanneer komen er nieuwe cijfers?
Niet meer van toepassing.
Deze tabel wordt opgevolgd door Gemeenterekeningen; baten en lasten naar regio en grootteklasse. Zie paragraaf 3.

Toelichting onderwerpen

Functies in mln euro
De beleidsterreinen waarop de gemeente actief is. De gebruikte indeling is een aggregatie van de indeling volgens de Ministeriële Regeling Informatie voor derden, zijnde de regelgeving voor de enquête Informatie voor Derden (Iv3) die ten grondslag ligt aan deze tabel.
Verkeer, vervoer en waterstaat
De afbakening van deze functie komt overeen met die van Iv3-hoofdfunctie 2 Verkeer, vervoer en waterstaat. De functie is uitgesplitst naar Wegen en verkeer, Openbaar vervoer, Parkeren en Havens, luchtvaart en waterstaat.
Totaal verkeer, vervoer en waterstaat
De afbakening van deze functie komt overeen met die van Iv3-hoofdfunctie 2 Verkeer, vervoer en waterstaat. De functie is uitgesplitst naar Wegen en verkeer, Openbaar vervoer, Parkeren en Havens, luchtvaart en waterstaat.
Wegen en verkeer
De afbakening van deze functie komt overeen met die van de Iv3-functies Wegen, straten en pleinen en Verkeersmaatregelen te land. De definities van deze Iv3-functies zijn als volgt:

- Wegen, straten en pleinen.
De aanleg en het onderhoud van het wegennet met bijbehorende voorzieningen en aanverwante taken. Het gaat hier onder meer om: wegen, straten, pleinen, bruggen, spoorwegovergangen, voorzieningen voor het openbaar vervoer, de openbare verlichting, straatreiniging, gladheidbestrijding, openbare klokken, taxistandplaatsen, wachtgelegenheden voor openbaar vervoer (abri's), kwaliteitsbeoordeling van het wegennet, registratie van openbare wegen buiten de bebouwde kom, vergoedingen aan waterschappen voor het beheer en onderhoud van wegen, enzovoorts.
Vanaf verslagjaar 2015 is Iv3-functie Verkeersmaatregelen te land komen te vervallen en zijn de baten en lasten van deze functie ondergebracht bij Wegen, straten, pleinen en verkeersmaatregelen. Zie hieronder voor de definitie van Verkeersmaatregelen te land.

- Verkeersmaatregelen te land.
Het opstellen van verkeersplannen (zoals voor verkeerscirculatie), het treffen van voorzieningen voor de regulering van het verkeer, en het nemen van verdere verkeersmaatregelen. De voorzieningen voor verkeersregulatie betreffen onder andere: verkeerslichten, verkeersborden, wegwijzers, plaatsnaamborden. Bij de verdere verkeersmaatregelen gaat het bijvoorbeeld om verkeersvoorlichting en - onderricht, verkeersonderzoek (ook in verband met de functie Wegen, straten en pleinen), verwijdering van autowrakken en verkeersobstakels, enzovoorts.
Vanaf verslagjaar 2015 is deze Iv3-functie komen te vervallen en opgenomen in Iv3-functie Wegen, straten, pleinen en verkeersmaatregelen.
Openbaar vervoer
De afbakening van deze functie komt overeen met die van de Iv3-functies Openbaar vervoer en Veerdiensten. De definities van deze Iv3-functies zijn als volgt:

- Openbaar vervoer.
De diensten van metro-, tram- en busondernemingen. Ook het treffen van voorzieningen voor het openbaar vervoer en voor het taxivervoer behoort tot deze functie - voor zover geen onderdeel van een andere functie (zie ook functie Wegen, straten en pleinen) - evenals het zorgen voor spoorwegaansluitingen in haven- en industriegebieden.

- Veerdiensten.
De beschikbaarheid van veerdiensten: uitgevoerd door een eigen gemeentelijke veerdienst en/of door subsidies aan een particuliere veerdienst en/of door het verlenen van vergunningen.
Parkeren
De afbakening van deze functie komt overeen met die van de Iv3-functies Parkeren en Baten parkeerbelasting. De definities van deze Iv3-functies zijn als volgt:

- Parkeren.
De diensten en taken rondom het parkeren: van parkeerbeleid, het treffen van parkeermaatregelen en het handhaven daarvan tot en met het bieden van parkeergelegenheid door middel van parkeervoorzieningen. De taken van de parkeerpolitie vallen ook onder deze functie. De (opbrengsten van de) parkeerbelastingen vallen er echter niet onder (zie hiervoor de functie Baten parkeerbelasting).

- Baten parkeerbelasting.
De opbrengsten van de (belasting)heffingen waarmee het parkeren gereguleerd wordt: de belasting voor het parkeren van een voertuig - zoals omschreven in de belastingverordening van de gemeente - en de belasting volgens een parkeervergunningenbeleid. Ook de opbrengsten van een eventuele naheffingsaanslag (wanneer er verzuimd is de parkeerbelasting te betalen) en van de heffingen vanwege het aanbrengen van een wielklem of het wegslepen van het voertuig vallen onder deze functie.
Havens, luchtvaart en waterstaat
De afbakening van deze functie komt overeen met die van de Iv3-functies Zeehavens, Binnenhavens en vaarwegen, Luchtvaart en Iv3-functie Waterkering, afwatering en landaanwinning. De definities van deze Iv3-functies zijn als volgt:

- Zeehavens.
De verantwoordelijkheden voor het functioneren (van de zeehaven) zoals: het beheer en onderhoud van de vaarwegen, verkeersmaatregelen voor op het water, de bebakening, loodsdiensten, weerkundige diensten, ijsbestrijding, de beschikbaarheid van radarinstallaties en radardiensten. Nota Bene: Slechts een beperkt aantal gemeenten beschikt over een zeehaven die als zodanig is aangemerkt.

- Binnenhavens en waterwegen.
De taken en verantwoordelijkheden op het gebied van binnenhavens en het beheer en onderhoud van de waterwegen (rivieren, vaarten en kanalen). Binnenhavens die hoofdzakelijk het karakter hebben van jachthavens, vallen echter onder de functie Openbaar groen en openluchtrecreatie.

- Luchtvaart.
De taken op luchtvaartgebied (in het bijzonder de zorg voor luchtvaartterreinen), voor zover behorend tot de gemeentelijke taken. Vliegvelden die uitsluitend bestemd zijn voor het sportvliegen, vallen onder de functie Openbaar groen en openluchtrecreatie.

- Waterkering, afwatering, landaanwinning.
De zorg voor de waterkering (door zeedijken, waterkerende (bouwkundige) werken, dijkbewaking door dijkwachten, enzovoorts), de zorg voor afwatering (met behulp van watergemalen, waterlozingen, afwateringssluizen, enzovoorts) en de landaanwinning (met behulp van landaanwinningswerken voor indijking en bemaling of door subsidiëring van verenigingen voor landaanwinning).
Functies in euro/inwoner
De beleidsterreinen waarop de gemeente actief is. De gebruikte indeling is een aggregatie van de indeling volgens de Ministeriële Regeling Informatie voor derden, zijnde de regelgeving voor de enquête Informatie voor Derden (Iv3) die ten grondslag ligt aan deze tabel.
Verkeer, vervoer en waterstaat
De afbakening van deze functie komt overeen met die van Iv3-hoofdfunctie 2 Verkeer, vervoer en waterstaat. De functie is uitgesplitst naar Wegen en verkeer, Openbaar vervoer, Parkeren en Havens, luchtvaart en waterstaat.
Totaal verkeer, vervoer en waterstaat
De afbakening van deze functie komt overeen met die van Iv3-hoofdfunctie 2 Verkeer, vervoer en waterstaat. De functie is uitgesplitst naar Wegen en verkeer, Openbaar vervoer, Parkeren en Havens, luchtvaart en waterstaat.
Wegen en verkeer
De afbakening van deze functie komt overeen met die van de Iv3-functies Wegen, straten en pleinen en Verkeersmaatregelen te land. De definities van deze Iv3-functies zijn als volgt:

- Wegen, straten en pleinen.
De aanleg en het onderhoud van het wegennet met bijbehorende voorzieningen en aanverwante taken. Het gaat hier onder meer om: wegen, straten, pleinen, bruggen, spoorwegovergangen, voorzieningen voor het openbaar vervoer, de openbare verlichting, straatreiniging, gladheidbestrijding, openbare klokken, taxistandplaatsen, wachtgelegenheden voor openbaar vervoer (abri's), kwaliteitsbeoordeling van het wegennet, registratie van openbare wegen buiten de bebouwde kom, vergoedingen aan waterschappen voor het beheer en onderhoud van wegen, enzovoorts.
Vanaf verslagjaar 2015 is Iv3-functie Verkeersmaatregelen te land komen te vervallen en zijn de baten en lasten van deze functie ondergebracht bij Wegen, straten, pleinen en verkeersmaatregelen. Zie hieronder voor de definitie van Verkeersmaatregelen te land.

- Verkeersmaatregelen te land.
Het opstellen van verkeersplannen (zoals voor verkeerscirculatie), het treffen van voorzieningen voor de regulering van het verkeer, en het nemen van verdere verkeersmaatregelen. De voorzieningen voor verkeersregulatie betreffen onder andere: verkeerslichten, verkeersborden, wegwijzers, plaatsnaamborden. Bij de verdere verkeersmaatregelen gaat het bijvoorbeeld om verkeersvoorlichting en - onderricht, verkeersonderzoek (ook in verband met de functie Wegen, straten en pleinen), verwijdering van autowrakken en verkeersobstakels, enzovoorts.
Vanaf verslagjaar 2015 is deze Iv3-functie komen te vervallen en opgenomen in Iv3-functie Wegen, straten, pleinen en verkeersmaatregelen.
Openbaar vervoer
De afbakening van deze functie komt overeen met die van de Iv3-functies Openbaar vervoer en Veerdiensten. De definities van deze Iv3-functies zijn als volgt:

- Openbaar vervoer.
De diensten van metro-, tram- en busondernemingen. Ook het treffen van voorzieningen voor het openbaar vervoer en voor het taxivervoer behoort tot deze functie - voor zover geen onderdeel van een andere functie (zie ook functie Wegen, straten en pleinen) - evenals het zorgen voor spoorwegaansluitingen in haven- en industriegebieden.

- Veerdiensten.
De beschikbaarheid van veerdiensten: uitgevoerd door een eigen gemeentelijke veerdienst en/of door subsidies aan een particuliere veerdienst en/of door het verlenen van vergunningen.
Parkeren
De afbakening van deze functie komt overeen met die van de Iv3-functies Parkeren en Baten parkeerbelasting. De definities van deze Iv3-functies zijn als volgt:

- Parkeren.
De diensten en taken rondom het parkeren: van parkeerbeleid, het treffen van parkeermaatregelen en het handhaven daarvan tot en met het bieden van parkeergelegenheid door middel van parkeervoorzieningen. De taken van de parkeerpolitie vallen ook onder deze functie. De (opbrengsten van de) parkeerbelastingen vallen er echter niet onder (zie hiervoor de functie Baten parkeerbelasting).

- Baten parkeerbelasting.
De opbrengsten van de (belasting)heffingen waarmee het parkeren gereguleerd wordt: de belasting voor het parkeren van een voertuig - zoals omschreven in de belastingverordening van de gemeente - en de belasting volgens een parkeervergunningenbeleid. Ook de opbrengsten van een eventuele naheffingsaanslag (wanneer er verzuimd is de parkeerbelasting te betalen) en van de heffingen vanwege het aanbrengen van een wielklem of het wegslepen van het voertuig vallen onder deze functie.
Havens, luchtvaart en waterstaat
De afbakening van deze functie komt overeen met die van de Iv3-functies Zeehavens, Binnenhavens en vaarwegen, Luchtvaart en Iv3-functie Waterkering, afwatering en landaanwinning. De definities van deze Iv3-functies zijn als volgt:

- Zeehavens.
De verantwoordelijkheden voor het functioneren (van de zeehaven) zoals: het beheer en onderhoud van de vaarwegen, verkeersmaatregelen voor op het water, de bebakening, loodsdiensten, weerkundige diensten, ijsbestrijding, de beschikbaarheid van radarinstallaties en radardiensten. Nota Bene: Slechts een beperkt aantal gemeenten beschikt over een zeehaven die als zodanig is aangemerkt.

- Binnenhavens en waterwegen.
De taken en verantwoordelijkheden op het gebied van binnenhavens en het beheer en onderhoud van de waterwegen (rivieren, vaarten en kanalen). Binnenhavens die hoofdzakelijk het karakter hebben van jachthavens, vallen echter onder de functie Openbaar groen en openluchtrecreatie.

- Luchtvaart.
De taken op luchtvaartgebied (in het bijzonder de zorg voor luchtvaartterreinen), voor zover behorend tot de gemeentelijke taken. Vliegvelden die uitsluitend bestemd zijn voor het sportvliegen, vallen onder de functie Openbaar groen en openluchtrecreatie.

- Waterkering, afwatering, landaanwinning.
De zorg voor de waterkering (door zeedijken, waterkerende (bouwkundige) werken, dijkbewaking door dijkwachten, enzovoorts), de zorg voor afwatering (met behulp van watergemalen, waterlozingen, afwateringssluizen, enzovoorts) en de landaanwinning (met behulp van landaanwinningswerken voor indijking en bemaling of door subsidiëring van verenigingen voor landaanwinning).