1. Databronnen

In dit onderzoek worden de volgende databronnen gebruikt:

• Wegvervoer-enquête (CBS)
• Onderweg in Nederland, ODiN (CBS)
• Open Street Map (OSM)
• Nationaal WegenBestand (NWB)
• Statistiek Verkeersprestaties, afgelegde kilometers (CBS, RDW)

De databronnen worden in het vervolg van dit hoofdstuk in detail besproken.

1.1 Wegvervoer-enquête

De wegvervoer-enquête is een vragenlijst die wordt ingevuld door Nederlandse bedrijven over de ritten die binnen en buiten Nederland worden afgelegd met een vrachtvoertuig. De respondenten vullen gedurende een week in welke ritten zij gemaakt hebben. Grote bedrijven (met een wagenpark van 30 kentekens en meer) vullen elk kwartaal gegevens in voor de kentekens die in bepaalde weken in de steekproef zijn getrokken. Kleine bedrijven hoeven maar voor een week per jaar gegevens in te vullen voor de getrokken steekproefkentekens. Voor het onderzoek naar de wegtypeverdeling van vrachtvoertuigen wordt wegvervoer-enquête data uit 2023 gebruikt. De opbouw van de dataset is als volgt: elke rij is een deelrit van een vrachtvoertuig met laad- en losplaatsen (plaatsnaam en/of postcode), een weegfactor en kenteken. Voor meer informatie over de methode hoe deelritten uit rit- en zendingsinformatie worden afgeleid, zie: Basisbestanden goederenwegvervoer 2019. Op basis van kenteken kunnen voertuigkenmerken uit de RDW worden gekoppeld (bouwjaar, laadvermogen, etc.). 

De wegvervoer-enquête van 2023 bevat 502 268 deelritten. Het gaat hierbij om deelritten van 5 598 vrachtauto’s, 14 551 trekkers voor oplegger en 698 speciale voertuigen (zie definities in bijlage 1).

De doelpopulatie van de wegvervoer-enquête omvat alle Nederlandse vrachtvoertuigen met een maximaal toegestaan gewicht (laadvermogen plus leeg gewicht) van meer dan 3,5 ton. Dit betekent dat lichte speciale voertuigen (zoals campers) en bestelauto’s niet tot de populatie behoren. Een aantal categorieën voertuigen, waaronder militaire voertuigen, landbouwvoertuigen en bedrijfsvoertuigen ouder dan 25 jaar, vallen ook buiten het onderzoek.

Om te bepalen hoe geschikt de deelritten uit de wegvervoer-enquête zijn voor het berekenen van routes, is gekeken naar de vulling van de laad- en losplaatsen. In onderstaande tabel (1.1.2) staat het aandeel deelritten uit de wegvervoer-enquête met het meest gedetailleerde detailniveau (met afnemend detailniveau van postcode 6, postcode 4 naar plaatsnaam). Voor de beste kwaliteit routes is het belangrijk dat de postcode gevuld is, met name de postcode 6. 

In 22 procent van de deelritten is van zowel de laad- als losplaats op postcode 6-niveau beschikbaar. 

1.2 Onderweg in Nederland

Het onderzoek Onderweg in Nederland (ODiN) is het nationale mobiliteitsonderzoek onder inwoners van Nederland. Het basisonderzoek is een continu onderzoek naar het verplaatsingsgedrag van inwoners van Nederland dat dagelijks plaatsvindt. Aan de respondenten wordt gevraagd om voor één bepaalde dag van het jaar op te geven waar ze die dag naartoe zijn gegaan, met welk doel, met welk vervoermiddel en hoe lang het duurde om er te komen. Tijdens de steekproeftrekking wordt bepaald welke personen een uitnodiging ontvangen om mee te doen aan het onderzoek. Ook wordt aan elke steekproefpersoon een weekdag toegekend waarover deze persoon zijn of haar gegevens dient in te vullen (CBS, 2024). In de steekproef wordt rekening gehouden met leeftijdsklasse, inkomensklasse en herkomstland vanwege responsverschillen. De landelijke steekproef is dus regionaal gezien aselect. In de weging zijn ook regionale componenten voor de regionale steekproeven opgenomen om een correct landelijk beeld te kunnen berekenen. Voor deze analyse zijn de verplaatsingen geselecteerd met maar één rit. Dit is gedaan met het bestand van ODiN 2023. Hierbij zijn rondritten, ritten waarbij de postcode van herkomst gelijk is aan de postcode van de bestemming, niet meegenomen. Van deze verplaatsingen kan namelijk geen route afgeleid worden.

Het betreft uitsluitend ritten die met een personenauto of bestelauto gemaakt zijn als passagier of bestuurder. Door deze selectie te maken kan de vertrek- en aankomstlocatie van de verplaatsing gebruikt worden, op ritniveau is deze informatie namelijk niet beschikbaar.

In ODiN 2023 zijn er in totaal 74 409 verplaatsingen met 1 rit die met een personenauto gedaan zijn en 1 890 met een bestelauto, zie tabel 1.2.1 (zie bijlage 1 voor de definities). Deze verplaatsingen zijn uitgevoerd door in totaal 27 663 unieke respondenten. 193 respondenten hebben zowel verplaatsingen met de personenauto als met de bestelauto uitgevoerd. In tabel 1.2.2 staat het aandeel verplaatsingen uit ODiN met het meest gedetailleerde detailniveau. Bij 93,3 procent is zowel de herkomst als bestemming op postcode 6 niveau. 

Bij ODiN is niet bekend met welke personenauto de verplaatsing is afgelegd en dus ook niet welke kenmerken zoals bouwjaar en brandstof het voertuig heeft. Wel is er informatie over de auto’s die in bezit zijn van het huishouden. Voor reizen die uitgevoerd zijn door iemand die maar één auto in het huishouden heeft, kan daarom wel de wegtypeverdeling uitgesplitst worden naar enkele kenmerken van het voertuig. Er wordt dan aangenomen dat de verplaatsing met de auto uit het huishouden is uitgevoerd.

1.3 Open Street Map

Open Street Map (OSM) is een open-source kaartplatform, de data kan vrij door iedereen gebruikt worden. Het is ontstaan uit een community van vrijwilligers die geografische data verzamelen en delen. Denk hierbij aan data over wegen, gebouwen en parken. Het invoeren en aanpassen van de geografische data steunt volledig op vrijwilligers (OSM, 2025). OSM is ontworpen als een open kaart voor iedereen, wereldwijd bruikbaar en breed inzetbaar, inclusief voor routing en navigatie.

Voor deze analyse wordt de versie van OSM van maart 2025 gebruikt. De dataset bestaat uit een uniek identificatienummer (osm_id) per wegvak en de geometrie van het wegvak (coördinaten van de lijnstukken). Per wegvak zijn er verschillende kenmerken bekend. Voor dit onderzoek wordt alleen de maximumsnelheid gebruikt. In totaal bevat OSM 2,1 miljoen wegvakken binnen Nederland, waarvan 1,1 miljoen autowegen. Van de autowegen zijn er 2 481 (0,23%) wegvakken met onbekende snelheid. 

De voordelen van het gebruik van OSM zijn:

• Open-source, dus het is eenvoudig en gratis te downloaden en te gebruiken, en daardoor voor iedereen toegankelijk.
• Bevat actuele informatie die direct opgehaald kan worden.
• Geeft specifieke wegkenmerken voor vrachtwagens waardoor routes met vrachtwagens kunnen worden berekend. 
• Betreft een wereldwijde dekking, dit kan een voordeel zijn als deze methode ook voor buitenlands grondgebied wordt toegepast of als data wordt gedeeld met buitenlandse statistische bureaus. 
• Het OSM-netwerk is al direct een aaneengesloten netwerk waarop routes kunnen worden berekend, dit in tegenstelling tot het NWB waarbij nog voorbewerkingen nodig zijn om tot een aangesloten netwerk te komen.

1.4 Nationaal Wegenbestand

Het Nationaal Wegenbestand (NWB) bevat alle openbare wegen in Nederland die een straatnaam of wegnummer hebben en in beheer zijn bij het rijk, provincies, gemeenten en waterschappen. Het NWB wordt bijgehouden door wegbeheerders, gemeenten en provincies (NWB, 2025). Het NWB is ontworpen voor professioneel gebruik door overheden binnen Nederland, gericht op wegbeheer en verkeersanalyse.

Voor deze analyse wordt het NWB van maart 2025 gebruikt. De dataset bestaat uit wegvakken met een uniek identificatienummer (wvk_id), daarbij is de geometrie van het lijnstuk bekend (coördinaten). De maximumsnelheden zijn opgenomen in een aparte dataset die gekoppeld kan worden op basis van het wvk_id. In totaal zitten er 1,6 miljoen wegvakken in het databestand met maximumsnelheden uit het NWB. Voor autowegen is de snelheid altijd ingevuld.

Voordeel is dat het een officiële dataset is van de overheid. Nadeel is dat het geen aaneengesloten netwerk is waardoor er een voorbewerking plaats moet vinden om het als routenetwerk te gebruiken. Het NWB bevat ook geen buitenlandse wegvakken waardoor bij internationale ritten/verplaatsingen er eerst een grensovergang bepaald moet worden om de juiste route in Nederland te bepalen. 

1.5 Statistiek Verkeersprestaties

Het CBS berekent jaarlijks hoeveel kilometer Nederlandse voertuigen afleggen (verkeersprestaties). De afgelegde kilometers worden berekend en geschat op basis van tellerstanden die de RDW registreert. Zij registreren deze tellerstanden bij de Algemene Periodieke Keuring (APK), na een servicebeurt of bij reparatie van schade, via bij de RDW aangesloten garage- en herstelbedrijven en servicestations. Door combinatie met voertuigkenmerken uit de basisregistratie voertuigen van de RDW en diverse andere bronnen worden er jaarlijks tabellen samengesteld met de afgelegde afstand naar type voertuig en grondgebied (CBS, 2025a; CBS, 2025b). De kilometers op Nederlands grondgebied worden al jaren gebruikt als input voor de emissieberekeningen. 

In dit onderzoek wordt het jaarkilometrage per voertuig (voor de vrachtauto’s, trekkers voor oplegger en speciale voertuigen) gebruikt om onderscheid te maken in de mate van inzet/gebruik van het voertuig. Hiertoe worden de kilometers ingedeeld in jaarkilometrageklassen. Het jaarkilometrage hangt samen met het aantal dagen dat het voertuig in een jaar op de weg kan zijn geweest. Een nieuw voertuig kan bijvoorbeeld pas rijden vanaf het moment dat deze op kenteken is gezet, en een voertuig dat gesloopt wordt kan maar op de weg zijn tot de sloopdatum. Om de voertuigen te kunnen vergelijken is het jaarkilometrage van de voertuigen omgerekend naar 365 dagen.